Bán tổ ong dú giống, người nuôi cần nhớ năm việc: chỉ bán đàn đủ khoẻ, nói đúng loài và tuổi đàn, đóng cửa tổ và chở vào giờ mát, hướng dẫn người mua những tuần đầu, và thoả thuận rõ từ trước chuyện đàn yếu hay bỏ tổ thì xử lý ra sao. Làm đủ năm việc đó thì bán một lần, người mua quay lại và giới thiệu thêm.
Có một sai lầm rất hay gặp ở người mới có dư tổ: thấy người hỏi mua, bán luôn những tổ vừa tách được vài tuần, đàn còn mỏng. Người mua mang về, đàn yếu, kiến vào, tổ tàn. Người mua nghĩ mình bị bán tổ dỏm. Người bán mất uy tín, dù không hề có ý gian.
Bài này viết cho bà con đang có tổ dư muốn bán, hoặc bắt đầu tính chuyện bán giống thường xuyên. Không bàn chuyện kỹ thuật tách đàn, mà bàn chuyện bán cho đàng hoàng.
Chỉ bán đàn đủ khoẻ, kể cả khi người mua đang giục
Tổ bán đi mang tên mình theo. Một đàn khoẻ là đàn có ong ra vào đều, có nhiều bình phấn và bình mật, có ong non, cửa tổ được ong canh. Đàn mới tách, đàn vừa bị kiến đánh, đàn đang mất chúa thì chưa nên bán, dù người mua có trả đủ tiền.
Người mua thường không phân biệt được đàn mạnh hay yếu. Họ chỉ thấy có ong. Vì vậy trách nhiệm chọn đàn nằm ở người bán. Khi không có đàn đủ khoẻ, nói thẳng "đợt này chưa có, hẹn tháng sau" tốt hơn là giao một đàn sẽ tàn trong tay người ta.
Mùa vụ cũng quan trọng. Có những tháng đàn mạnh, hoa nhiều, chuyển tổ ít bị sốc. Có những tháng mưa dầm, nắng gắt, hoa ít, đàn dễ suy khi bị dời. Người nuôi ở mỗi vùng biết rõ mùa của vùng mình hơn ai hết; bán vào mùa thuận là giúp người mua đỡ một nửa rủi ro.
Một mẹo nhỏ của người bán kỹ: giữ lại đàn định bán vài tuần trước khi giao, quan sát xem có ổn định không. Đàn ổn qua vài tuần thì yên tâm giao. Cách này chậm hơn nhưng đỡ nhiều lời phàn nàn về sau.
Nói rõ với người mua những gì
Tên loài theo cách mình gọi. Và nếu biết, mô tả thêm cỡ ong, màu ong, hình cửa tổ; tên địa phương mỗi nơi một khác.
Tuổi đàn. Đàn mới tách hay đàn đã ổn định lâu; đừng nói chung chung "đàn khoẻ".
Đàn đang ở thùng gì. Thùng gỗ, hộp, khúc gỗ tự nhiên; người mua cần biết để chuẩn bị chỗ đặt.
Tình trạng mật trong tổ. Đàn bán đi thường không nên bị lấy mật ngay trước đó; nói rõ mình có lấy hay không.
Vùng mình nuôi. Người mua ở vùng khác khí hậu nên hỏi kỹ loài này có hợp với nơi họ không.
Những gì mình không chắc. Không chắc về loài, về sức chịu nóng lạnh, thì nói là không chắc; đừng đoán cho xong.
Giá và cái gì đi kèm giá. Giá đã gồm thùng chưa, có gồm chở không; nói rõ để khỏi hiểu lầm.
Cách giao. Mình chở, người mua tự đến lấy, hay gửi xe; mỗi cách một rủi ro khác nhau.
Giờ giao. Thường đóng cửa tổ khi ong về hết, chở vào lúc mát; nói trước để người mua sắp xếp.
Những việc người mua phải làm ngay khi nhận. Đặt tổ chỗ nào, để yên bao lâu, khi nào mở cửa tổ.
Thoả thuận khi có chuyện. Đàn bỏ tổ, đàn chết trong vài tuần đầu thì sao; nói và ghi lại trước khi nhận tiền.
Chuẩn bị giao tổ để đàn ít bị sốc
Kiểm thùng trước khi giao. Thùng nứt, hở khe dễ để kiến vào khi đến chỗ mới; sửa trước, đừng giao thùng hư.
Đóng cửa tổ đúng lúc. Đợi ong đi làm về hết, thường là chiều tối hoặc sáng sớm, rồi mới bịt cửa.
Bịt cửa bằng thứ thoáng khí. Lưới mịn hoặc vật liệu cho không khí qua, tránh làm ngợp đàn.
Chằng buộc chắc. Thùng không được xê dịch, lắc mạnh trên xe; bình mật vỡ có thể làm ong dính chết.
Che nắng, không để kín hơi. Không để thùng trong cốp xe kín giữa trưa; nóng là kẻ thù số một khi chở ong.
Chở đường ngắn nhất có thể. Càng ít giờ trên đường càng tốt; đi xa thì nên đi đêm hoặc sáng sớm.
Không mở thùng giữa đường. Tò mò mở xem làm ong bay ra, lạc mất.
Đánh dấu thùng. Ghi số, ghi ngày giao để sau này nếu có chuyện còn đối chiếu được.
Giao tận tay, chỉ chỗ đặt. Nếu mình chở, giúp người mua chọn chỗ đặt mát, khô, có che mưa.
Hướng dẫn mở cửa tổ. Chỉ người mua để yên một lúc cho đàn ổn rồi mới mở, mở nhẹ tay.
Để lại số điện thoại. Người mua mới thường có nhiều câu hỏi trong tuần đầu; nghe máy là giữ được khách.
Thoả thuận khi đàn có chuyện: nói trước thì đỡ cãi sau
Ong là vật sống. Có đàn khoẻ vẫn bỏ tổ ở chỗ mới, có đàn bị kiến đánh vì chỗ đặt không tốt, có đàn suy vì người mua mở tổ xem quá nhiều. Không ai kiểm soát hết được. Vì vậy, hai bên nên thống nhất trước: trong thời gian nào, chuyện gì xảy ra thì người bán hỗ trợ thế nào.
Không có công thức chung. Có người bán hẹn đổi đàn khác nếu đàn bỏ tổ trong vài tuần đầu, với điều kiện người mua làm đúng hướng dẫn. Có người chỉ hỗ trợ tư vấn. Có người giảm giá cho lần mua sau. Mỗi cách đều được, miễn là nói rõ và ghi lại.
Ghi lại không cần phức tạp. Một tin nhắn tóm tắt, hoặc một tờ giấy viết tay có chữ ký hai bên, ghi số tổ, loài, ngày giao, giá, và lời hẹn hỗ trợ. Khi có chuyện, cả hai bên nhìn vào đó mà làm, không phải dựa vào trí nhớ.
Điều quan trọng nữa là không hứa lãi. Người mua tổ giống hay hỏi "nuôi bao lâu thì có mật bán, có lời không". Câu trả lời thật là còn tuỳ chỗ đặt, mùa hoa, cách chăm. Hứa lãi để bán được tổ là đẩy người mua vào thế thất vọng, và đẩy mình vào thế mất uy tín.
Giữ uy tín người bán giống lâu dài
Bán ít mà chắc. Mỗi đợt chỉ bán số đàn mình chắc chắn khoẻ.
Ghi sổ từng tổ đã bán. Ngày, người mua, loài, tình trạng; sau này nhìn lại biết tỉ lệ đàn sống, biết mình cần sửa gì.
Hỏi thăm sau khi giao. Một tuần, một tháng sau gọi hỏi; người mua cảm thấy được quan tâm và báo sớm nếu có chuyện.
Nhận phần lỗi của mình. Đàn chết do đàn yếu từ đầu thì nhận và xử lý theo thoả thuận.
Không chê người bán khác. Chê người khác không làm mình đáng tin hơn; cứ làm tốt phần mình.
Không bán loài mình không rành. Mua về bán lại loài lạ khi mình chưa nuôi qua là rủi ro cho cả hai.
Không mượn ảnh trại khác. Ảnh tổ thật của mình, dù chụp vụng, vẫn tốt hơn ảnh đẹp mượn.
Cho xem trại khi người mua muốn. Người mua đến tận nơi là dịp tốt để họ tin mình.
Giá rõ ràng. Đừng mỗi khách một giá tuỳ hứng; người mua hay hỏi nhau.
Biết nói không. Người mua ở vùng quá khác khí hậu, hoặc chưa có chỗ đặt phù hợp, thì khuyên họ chuẩn bị thêm.
Tham khảo cách làm của nơi bán lớn. Ví dụ tổ ong dú giống ở cửa hàng Shop Ong Dú có giá niêm yết 2.900.000đ/tổ; điều đáng học là giá công khai và nguồn trại rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Đàn mới tách bao lâu thì bán được?
Không có con số chung cho mọi loài và mọi vùng. Nguyên tắc là đợi đến khi đàn ổn định, ong ra vào đều, có bình phấn bình mật mới và tự canh cửa tổ được. Không chắc thì giữ thêm vài tuần.
Người mua đặt tổ sai chỗ làm đàn chết thì người bán có phải chịu không?
Tuỳ thoả thuận ban đầu. Vì vậy nên hướng dẫn rõ chỗ đặt và ghi lại điều kiện hỗ trợ trước khi giao, để hai bên cùng hiểu trách nhiệm của mình.
Có nên bán tổ cho người ở vùng khí hậu khác hẳn?
Nên hỏi kỹ chỗ họ đặt tổ, nóng lạnh thế nào, rồi nói thật mức độ chắc chắn của mình. Nếu chưa có kinh nghiệm với vùng đó, nói rõ là chưa chắc để người mua tự cân nhắc.
Bán tổ giống có cần viết giấy mua bán không?
Nên có, dù chỉ là một tờ giấy viết tay hoặc một tin nhắn tóm tắt. Ghi số tổ, loài, ngày giao, giá và lời hẹn hỗ trợ giúp tránh hiểu lầm về sau.
Người mua hỏi nuôi có lời không thì trả lời sao?
Nói thật rằng còn tuỳ chỗ đặt, mùa hoa và cách chăm, không ai hứa chắc được. Có thể kể kinh nghiệm của chính mình, nhưng không biến nó thành lời hứa.
