Bà con hay hỏi: “Sao hũ mật ong dú mình mua đặc quánh, ngọt lịm, để tủ lạnh lại đóng đường?” Câu trả lời ngắn: nhiều khả năng đó là mật ong thường được bán dưới tên mật ong dú. Mật ong dú thật loãng, chảy nhanh, ngọt kèm chua nhẹ, có mùi nhựa cây và hầu như không đóng đường. Mật ong thường thì ngược lại gần như ở từng điểm.
Khó là người bán khéo biết điều đó, nên họ pha nước cho loãng, thêm chút chua cho giống. Bài này chỉ những chỗ khác biệt người mua tự thấy được, và những chỗ mắt mũi chịu thua, phải dựa vào nguồn bán.
Vì sao mật ong thường hay bị đem “đội lốt” mật ong dú?
Hai loại mật đến từ hai loại ong khác hẳn nhau. Ong mật thường, loại có ngòi, tổ lớn, làm bánh sáp hình lục giác và cho nhiều mật. Ong dú, còn gọi ong vú, ong muỗi, là ong không ngòi, nhỏ hơn hạt gạo, sống thành tổ nhỏ, cất mật trong những bình sáp tròn bằng đầu ngón tay. Một tổ ong dú cho rất ít mật so với một thùng ong mật.
Ít mật nên mật ong dú bán giá cao hơn hẳn mật ong thường. Khoảng cách giá ấy là động cơ. Một lít mật ong thường pha thêm nước, thêm chút chanh hay giấm, đóng vào hũ nhỏ, dán chữ “ong dú” là đã có lời gấp mấy lần.
Người mua thành thị thường chưa từng thấy tổ ong dú, chưa từng nếm mật lấy tận bình sáp. Họ chỉ nghe “mật ong dú quý, chua chua” nên chỉ cần hũ có chút chua là tin. Người làm giả nắm rất rõ những gì người mua biết và không biết.
Vì thế biết khác biệt thật giữa hai loại mật là bước đầu, nhưng đừng dừng ở đó. Phần sau nói những khác biệt nhìn được, rồi nói luôn vì sao chúng chưa đủ.
Những khác biệt người mua tự nhìn, ngửi, nếm được
Cách chảy khi nghiêng hũ. Mật ong dú chảy gần như dầu ăn, nghiêng hũ là mặt mật lăn theo ngay. Mật ong thường bám thành, chảy lừ đừ, có khi phải chờ một lúc.
Sợi mật khi nhấc thìa. Mật ong thường kéo thành sợi dài, đứt rồi xếp lớp lại trên mặt. Mật ong dú nhỏ giọt nhanh, ít kéo sợi.
Vị ngọt. Mật ong thường ngọt đậm, có khi khé cổ. Mật ong dú ngọt dịu hơn, đi kèm vị chua thanh ở cuối lưỡi.
Vị chua. Chua của mật ong dú là chua tròn, lẫn trong ngọt. Chua gắt, tách riêng như vừa vắt chanh vào là dấu hiệu chua được thêm vào.
Mùi. Mật ong dú có mùi thoang thoảng của keo, nhựa cây vì mật nằm trong bình sáp trộn nhựa. Mật ong thường thơm mùi hoa, mùi đường hơn.
Đóng đường khi lạnh. Mật ong thường để ngăn mát lâu ngày hay đóng đường thành hạt hoặc khối. Mật ong dú cất ngăn mát vẫn lỏng là chuyện thường.
Lớp bọt. Mật ong dú để ngoài trời nóng dễ lên men nhẹ, có bọt mịn. Mật ong thường đặc nên ít khi sủi.
Màu. Cả hai đều đổi màu theo mùa hoa nên màu không phân biệt được hai loại.
Cặn. Mật ong dú lọc thô hay có chút vụn sáp sẫm màu, mùi keo. Mật ong thường lọc thô có vụn sáp vàng nhạt.
Cảm giác trên lưỡi. Mật ong dú tan nhanh, mát. Mật ong thường dính lại lâu hơn.
Hũ dung tích lớn, giá mềm. Mật ong dú ít nên ít nơi bán theo can lớn với giá mềm; gặp kiểu bán đó là lúc nên hỏi nguồn.
Chỗ mắt mũi chịu thua: mật ong thường pha nước, pha chua
Đặc và ngọt là hai chỗ dễ lộ nhất của mật ong thường, và cũng là hai chỗ dễ sửa nhất. Thêm nước là loãng ra, chảy nhanh như mật ong dú. Thêm chút axit từ chanh, giấm hay chất chua công nghiệp là có vị chua. Nếu khéo pha thêm một phần mật ong dú thật vào, mùi nhựa cây cũng có. Tới đây thì cái lưỡi của người mua bình thường khó mà phân xử.
Mật pha nước còn có một hệ quả: nó cũng dễ lên men, cũng nổi bọt như mật ong dú thật. Người mua thấy bọt lại càng tin. Còn chuyện đóng đường, mật ong thường pha loãng cũng ít đóng đường hơn trước. Mấy dấu hiệu ở mục trên vì vậy lọc được hàng làm ẩu, không lọc được hàng làm kỹ.
Phòng kiểm nghiệm có cách phát hiện một phần chuyện này: có những phép đo cho biết mật có lẫn đường từ mía, bắp hay không, có những phân tích thành phần đường đặc trưng riêng cho mật ong không ngòi. Nhưng không phải phòng nào cũng làm, chi phí không nhỏ, và kết quả cũng chỉ nói về mẫu đã gửi. Người mua lẻ không thể gửi kiểm từng hũ.
Nên chỗ dựa thực tế vẫn là người bán: ai nuôi, nuôi ở đâu, mật lấy đợt nào, có cho xem tổ không. Mật ong dú thật luôn có câu chuyện cụ thể phía sau, vì nó đi ra từ một trại cụ thể, theo một mùa cụ thể. Mật đội lốt thì câu chuyện thường chung chung, hỏi sâu một chút là lúng túng.
Hỏi gì để lọc mật ong thường đội lốt
“Ong nhà mình loài gì?” Người nuôi ong dú biết tên loài hoặc ít nhất tả được con ong: nhỏ, đen hay nâu, không chích. Người bán mật ong thường đội lốt hay trả lời chung chung.
“Mật lấy kiểu gì?” Mật ong dú lấy bằng cách chích hoặc cắt từng bình sáp rồi hút, nhỏ giọt ra. Ai tả quay mật bằng máy li tâm như ong mật thường là chưa làm ong dú thật.
“Mỗi đợt nhà mình lấy được bao nhiêu?” Không cần con số chính xác, nghe xem câu trả lời có hợp với số tổ họ nói không.
“Mật có hạ nước không?” Có nơi để nguyên, có nơi hạ bớt nước cho đỡ lên men. Người làm thật nói được vì sao chọn cách đó.
“Để ngăn mát có đóng đường không?” Người bán mật ong dú thật sẽ nói gần như không. Nếu họ bảo “đóng đường là mật thật” thì họ đang nói về mật ong thường.
“Mật này có vị chua không, chua ra sao?” Người bán thật tả được chua nhẹ, chua theo mùa. Người bán đội lốt hay khẳng định “càng chua càng thật”.
“Cho xem tổ qua video được không?” Thùng ong dú nhỏ, có ống sáp ở cửa, mở ra thấy bình mật tròn. Không có bánh tổ lục giác, không cần bộ đồ bảo hộ kín người.
“Hũ này lấy ngày nào?” Câu trả lời theo tuần, theo tháng là tốt.
“Nếu mật lên men khi giao tới thì sao?” Hỏi rõ chính sách đổi trả trước khi đặt, nghe xem người bán có hiểu mật ong dú dễ lên men không.
“Có bán sỉ số lượng lớn không?” Câu trả lời “bao nhiêu cũng có” với mật ong dú là chỗ đáng ngờ.
Để ý cách họ phản ứng. Người bán thật thích nói về ong của mình. Người bán đội lốt hay lảng sang giá, khuyến mãi, chuyện chữa bệnh.
Mua ở đâu để khỏi phải đoán
Cách đỡ mệt nhất là mua gần nguồn: trại mình đến được, hoặc cửa hàng nói rõ trại cung cấp. Lần đầu nên lấy hũ nhỏ, nếm, cất ngăn mát vài tuần xem có đóng đường không, có giữ được vị không. Qua vài mùa mua, mình sẽ quen được vị mật của trại đó, và chính sự quen ấy là thứ giúp mình nhận ra khi có gì đó khác lạ.
Ở cửa hàng Shop Ong Dú, mật lấy từ Trại Ong Quý – Aron Bee ở Trảng Bàng, Tây Ninh, và có hũ 100ml giá 290.000đ cho ai muốn nếm thử trước. Dù mua ở đâu, cứ hỏi đủ mấy câu ở trên; một nơi bán thật sẽ không thấy phiền.
Cũng nên nhớ mật ong dú là thực phẩm, không phải thuốc. Ai hứa mật ong dú trị được bệnh gì thì bà con nên coi đó là dấu hiệu cảnh giác về người bán, chứ không phải lý do để mua. Trẻ dưới 1 tuổi không dùng mật ong, người có bệnh nền thì hỏi bác sĩ.
Và nếu lỡ mua phải hũ nghi đội lốt, đừng vội đổ đi. Giữ nguyên hũ, chụp ảnh, giữ tin nhắn, báo người bán. Đó là căn cứ để đổi trả, hoặc để gửi kiểm nếu thật sự cần.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong dú để tủ lạnh có đóng đường không?
Hầu như không. Mật ong dú nhiều nước nên cất ngăn mát vẫn lỏng. Hũ mang tên mật ong dú mà đóng đường đặc cứng thì nên hỏi lại người bán về nguồn gốc.
Mật ong dú có vị gì khác mật ong thường?
Mật ong dú ngọt dịu hơn, có vị chua thanh và mùi thoang thoảng của keo, nhựa cây. Mật ong thường ngọt đậm, thơm mùi hoa, ít hoặc không có vị chua.
Mật ong dú càng chua càng thật phải không?
Không. Độ chua thay đổi theo loài ong, mùa và cách bảo quản. Chua gắt, tách riêng như chua chanh lại là dấu hiệu chất chua được thêm vào.
Vì sao mật ong dú đắt hơn mật ong thường?
Tổ ong dú nhỏ, cho ít mật, mật phải lấy từ từng bình sáp chứ không quay máy được. Sản lượng ít và công lấy nhiều làm giá cao hơn.
Tổ ong dú có bánh tổ hình lục giác không?
Không. Ong dú cất mật trong những bình sáp tròn chùm lại với nhau. Ảnh hay video “ong dú” mà thấy bánh tổ lục giác đều đặn là ảnh ong mật thường.
