Nhận tổ ong dú giống từ shipper, việc đầu tiên là đưa hộp vào chỗ mát, yên tĩnh, đặt đúng chiều như lúc chở. Sau đó kiểm ngoài hộp, áp tai nghe tiếng đàn, chụp ảnh và quay video. Để đàn nghỉ cho lại sức, rồi mới mở cửa tổ khi trời dịu, theo đúng lời dặn của người bán.
Cảnh hay thấy nhất: hộp ong tới lúc trưa, chủ nhà mừng quá, đặt ngay trên bậc thềm nắng rồi mở toang cửa tổ cho ong “ra thở”. Ong bị nhốt cả đêm, nóng, mệt, ùa ra giữa nắng, bay loạn không định được hướng. Chiều về chỉ còn một phần đàn. Người bán thì chẳng biết vì sao tổ giao đi khỏe mà tới nơi lại yếu.
Giờ đầu sau khi nhận quyết định khá nhiều. Bài này chỉ nói đúng phần đó, góc người mua: kiểm gì, đặt đâu, chờ bao lâu, khi nào phải báo người bán ngay. Chuyện nuôi lâu dài là bài khác.
Kiểm hộp ong ngay trước mặt shipper
Nhìn hộp có nứt, bể, hở nắp không. Hộp gỗ va mạnh có thể nứt mộng, hở khe. Ong chui ra dọc đường là mất ong, lại dễ đốt khó chịu người chở.
Xem hộp có đang được đặt đúng chiều không. Hộp bị dựng nghiêng, lật úp trên xe thì bên trong có thể đổ bình mật. Ghi nhận tình trạng lúc nhận.
Sờ thành hộp xem có nóng không. Hộp nóng hầm hập là đàn vừa trải qua chặng nóng. Đưa vào mát ngay, đừng chần chừ ký giấy.
Nhìn dưới đáy hộp có rỉ mật không. Mật rỉ qua khe đáy là bình mật bên trong đã vỡ. Chụp ngay chỗ đó.
Áp tai nghe tiếng đàn. Đàn khỏe kêu rì rì đều. Im phăng phắc hoặc tiếng rít rất gắt là dấu hiệu cần để ý.
Nhìn lưới cửa tổ. Ong bám kín lưới cửa, bò loạn là đàn đang ngộp, cần mát và thoáng gấp. Vài con bò nhẹ là bình thường.
Xem có xác ong ở khe cửa không. Vài xác là chuyện thường. Một nắm xác ong là chuyện cần báo.
Đối chiếu số hộp với đơn đặt. Đặt hai tổ mà tới một thì hỏi ngay, đừng nghĩ chuyến sau sẽ tới.
Quay video từ lúc hộp còn trên xe. Quay một mạch từ lúc nhận, xoay quanh hộp, quay đáy hộp, cửa tổ. Đó là bằng chứng tình trạng lúc giao.
Không mở nắp hộp trước mặt shipper. Mở nắp giữa sân nắng làm đàn hoảng, ong bay ra. Kiểm bên trong để sau, ở chỗ mát và lúc trời dịu.
Hỏi shipper tổ đã đi bao lâu. Biết đàn nằm thùng bao lâu để báo lại người bán nếu có trục trặc.
Đặt hộp ở đâu trong lúc chờ mở cửa tổ?
Chỗ tạm cho hộp ong vừa nhận là chỗ mát, có bóng râm cả ngày, yên tĩnh, ít người qua lại. Hiên nhà phía sau, gốc cây to, dưới mái hiên kho đều được, miễn không bị nắng xiên vào buổi chiều. Đừng đem hộp vào phòng máy lạnh rồi lại đem ra nắng; đổi nhiệt đột ngột không tốt cho đàn.
Kê hộp lên ghế hoặc giá, không đặt sát đất. Đặt sát đất thì kiến dễ tìm tới, mà đàn vừa qua chặng đường mệt thì chống kiến kém hơn bình thường. Nếu chỗ đó đã định là chỗ đặt hộp lâu dài, thì càng tốt: đàn mở cửa ra là nhận chỗ đó làm nhà, khỏi phải dời lần nữa.
Giữ hộp đúng chiều như lúc người bán đóng. Bên trong, các bình mật, bình phấn và ổ trứng đã được ong xây theo chiều đó. Lật nghiêng để “xem cho rõ” là làm đổ bình, vỡ ổ.
Có người thấy ong bò ở lưới cửa liền xịt nước vào cho mát. Đừng làm vậy. Nước làm ướt ong, ướt sáp, lại có thể chảy vào trong hộp. Muốn giảm nóng thì đưa hộp vào bóng râm thoáng gió, có thể đặt một khăn ẩm phía trên nắp hộp, không để nước nhỏ vào trong.
Trong lúc chờ, không gõ, không lắc, không mở nắp liên tục để xem. Đàn cần yên để bình tĩnh lại sau chuyến đi. Mỗi lần mở nắp là một lần đàn phải hoảng lên phòng thủ.
Khi nào mở cửa tổ và mở thế nào?
Hỏi người bán giờ nên mở cửa. Người bán biết đàn của họ, biết đàn vừa đi bao lâu. Lời dặn của họ đáng theo hơn mọi mẹo chung chung.
Thường nên mở khi trời đã dịu. Chiều mát hoặc sáng sớm hôm sau, ong ra trong điều kiện dễ chịu, bay chậm, kịp ghi nhớ chỗ mới.
Để đàn nghỉ một lúc trước khi mở. Đàn vừa xuống xe còn hoảng. Cho đàn yên lại rồi mới mở thì ong ra từ từ, không ùa ra loạn.
Mở nhẹ tay, đứng sang một bên. Đứng trước cửa tổ là chắn đường bay đầu tiên của ong. Đứng bên cạnh, mở rồi lùi ra.
Đặt một vật nhỏ trước cửa tổ. Một nhánh lá hay mẩu gỗ chắn nhẹ trước cửa làm ong ra phải vòng lại, nhìn quanh, ghi nhớ chỗ mới tốt hơn.
Quan sát vài phút đầu. Ong ra rồi bay vòng quanh hộp, rồi bay xa dần là bình thường. Ong ra rồi rơi xuống đất, bò lết là đàn đang mệt nặng.
Không mở cửa giữa trời mưa to. Ong ra gặp mưa thì không về được. Chờ tạnh rồi mở.
Không mở cửa lúc nắng gắt giữa trưa. Đây là lỗi hay gặp nhất, ong mệt gặp nóng là kiệt sức ngay trong buổi chiều.
Không mở nắp hộp xem bên trong ngay ngày đầu. Mở nắp làm hở bình mật, gọi kiến và ruồi. Ngày đầu chỉ nên mở cửa tổ, nắp để yên.
Gỡ lưới chắn tạm, giữ lại để dùng sau. Lưới đó có ích khi phải dời hộp lần nữa. Cất cẩn thận.
Ghi lại giờ mở cửa và tình trạng ong. Nếu sau vài ngày đàn yếu, ghi chép này giúp người bán đoán đúng nguyên nhân.
Dấu hiệu nào phải báo người bán ngay trong ngày?
Có bốn dấu hiệu bà con nên chụp ảnh và nhắn người bán ngay trong ngày nhận: đáy hộp ướt mật nhiều, ong chết thành nắm ở cửa hoặc đáy hộp, đàn im lặng hẳn không nghe tiếng, và mở cửa rồi mà ong không ra hoặc ra rồi rơi lả tả. Đó đều là dấu hiệu đàn gặp nạn trên đường, càng báo sớm người bán càng dễ đối chiếu với chuyến chở.
Nhắn kèm video lúc nhận, ảnh đáy hộp, ảnh cửa tổ và giờ nhận. Nói rõ hộp được đặt ở đâu, mở cửa lúc mấy giờ. Người bán có kinh nghiệm nhìn những thứ đó sẽ biết lỗi do đường xa nóng, do đóng gói hay do cách đặt sau khi nhận.
Còn mấy chuyện nhỏ thì đừng hoảng: vài con ong chết ở khe cửa, ong bò ra lưới khi hộp vừa tới, một ít mật rỉ ở góc hộp. Theo dõi thêm, ghi lại, nếu sau vài ngày đàn vẫn hoạt động đều thì không đáng lo.
Chuyện bảo hành đàn thì mỗi nơi một kiểu, không có luật chung. Ở cửa hàng Shop Ong Dú, tổ giống lấy từ Trại Ong Quý – Aron Bee, Trảng Bàng, Tây Ninh; bà con nên hỏi rõ chính sách đổi trả, cách báo lỗi trước khi đặt, và giữ tin nhắn đó. Có thỏa thuận rõ thì lúc nhận hàng mình chỉ cần làm đúng phần mình.
Phần mình ở đây rất đơn giản: nhận đúng giờ, đặt đúng chỗ, mở đúng lúc, báo đúng hạn. Làm đủ bốn việc đó thì nếu có chuyện, lỗi không nằm ở mình, và việc giải quyết với người bán cũng thẳng thắn hơn.
Chuẩn bị gì từ trước khi tổ tới
Chọn sẵn chỗ đặt hộp lâu dài. Đàn mở cửa lần đầu ở chỗ nào thì nhận chỗ đó. Chuẩn bị sẵn để khỏi phải dời sau này.
Làm sẵn giá kê có chống kiến. Chân giá đặt trong lon nước hoặc quấn dầu mỡ. Làm sẵn trước, đừng đợi tổ tới mới lục đồ.
Hỏi trước giờ tổ tới để có người ở nhà. Tổ ong không thể gửi hàng xóm hay để trước cổng như thùng hàng khác.
Ghi chú cho shipper đây là hàng sống. Dặn đặt thẳng, không quăng, không để dưới nắng khi chờ.
Chuẩn bị điện thoại sạc đầy. Để quay video khi nhận, đừng để tới lúc cần thì máy hết pin.
Dọn sạch quanh chỗ đặt hộp. Không để thuốc diệt côn trùng, xăng dầu, sơn gần đó.
Hỏi xung quanh có ai sắp phun thuốc. Vườn bên cạnh phun thuốc đúng tuần tổ về là đàn khó sống. Hỏi trước, nhắc hàng xóm báo khi phun.
Hỏi người bán loài ong và tập tính. Mỗi loài ong dú có tính khác nhau, biết trước để không ngạc nhiên.
Lưu số người bán, số người chở. Lúc tổ tới mà có trục trặc thì gọi được ngay.
Không hẹn tổ tới vào ngày nhà có việc. Đám tiệc, đông người, nhiều tiếng ồn làm đàn mới tới khó yên.
Chuẩn bị một tấm che nắng dự phòng. Lỡ chỗ đặt bị nắng xiên vào buổi chiều thì có ngay thứ để che.
Câu hỏi thường gặp
Nhận tổ ong dú buổi trưa có nên mở cửa ngay?
Không nên. Đưa hộp vào chỗ mát, để đàn nghỉ và chờ trời dịu như chiều mát hoặc sáng sớm hôm sau, rồi mở theo lời dặn của người bán.
Ong bò ra lưới cửa khi vừa nhận có sao không?
Vài con bò ra là bình thường vì đàn vừa bị lắc. Nếu ong bám kín lưới, kêu gắt và hộp nóng thì đàn đang ngộp, cần đưa vào chỗ thoáng mát ngay.
Có nên mở nắp hộp xem ổ trứng ngay khi nhận?
Không nên mở trong ngày đầu. Mở nắp làm đàn hoảng, hở bình mật, gọi kiến. Xem qua video người bán gửi trước khi giao là đủ để đối chiếu.
Hộp bị rỉ mật ở đáy thì làm gì?
Chụp ảnh, báo người bán, đặt hộp đúng chiều ở chỗ mát và kê chống kiến. Lau phần mật rỉ bên ngoài hộp để không gọi kiến, không mở nắp để lau bên trong.
Có thể nhờ hàng xóm nhận tổ ong giúp không?
Có thể, nếu dặn kỹ: đặt chỗ mát, đúng chiều, không mở cửa tổ, không lắc. Tốt nhất vẫn là chủ nhà có mặt để kiểm và quay video.
Sau bao lâu thì biết tổ đã ổn?
Thường sau vài ngày, khi ong ra vào đều đặn, có ong mang phấn về và cửa tổ không còn xác ong mới. Đàn còn yếu sau một thời gian thì hỏi lại người bán.
