Cân nặng của tổ ong dú giống chủ yếu cho biết gỗ thùng nặng cỡ nào và kho mật nhiều hay ít, gần như không cho biết đàn đông hay thưa, càng không cho biết chúa có đang đẻ hay không. Con số cân chỉ có ích khi so các thùng cùng loại, biết thùng rỗng nặng bao nhiêu, và đi cùng với việc nhìn miệng tổ, nhìn ổ trứng.
“Cứ chọn thùng nào nhấc lên nặng tay là đàn khỏe.” Mẹo này truyền miệng khá rộng, nghe có lý vì đàn mạnh thì tích nhiều. Nhưng thử nghĩ: một con ong dú nhỏ xíu, cả đàn cộng lại nặng chẳng bao nhiêu so với tấm ván gỗ dày bao quanh. Hai thùng khác loại gỗ, một thùng vừa dầm mưa, thì chênh nhau về cân đã nhiều hơn chênh nhau về ong.
Cân một tổ ong dú thực ra là cân những gì?
Khi treo một thùng ong lên cân, con số hiện ra là tổng của nhiều thứ: gỗ thùng, nắp, đinh vít; sáp và keo ong đã xây bên trong; mật trong các bình; phấn trong các bình phấn; ổ trứng; và cuối cùng mới là ong.
Trong đó gỗ thường chiếm phần lớn. Gỗ dày hay mỏng, gỗ nặng hay gỗ nhẹ, gỗ khô hay đang ẩm đều làm con số nhảy đáng kể. Một thùng vừa để ngoài mưa có thể nặng hơn hẳn chính nó vào ngày nắng.
Phần thay đổi theo sức đàn chủ yếu là mật và phấn. Thùng nhiều bình mật đầy thì nặng hơn. Nhưng kho đầy chưa chắc là đàn mạnh: một đàn đang yếu, ít ấu trùng để nuôi, đôi khi vẫn còn kho cũ chưa dùng tới.
Còn ong, thứ người mua thật sự quan tâm, lại nhẹ nhất. Đàn đông hay thưa hầu như không làm cái cân nhích rõ ràng. Vì vậy dựa vào cân để đoán sức đàn là đoán qua một lớp kính mờ.
Những thứ làm thùng nặng mà không liên quan sức đàn
Loại gỗ. Gỗ cứng, nặng cho thùng nặng hơn gỗ nhẹ dù cùng kích thước.
Độ dày ván. Ván dày chống nóng tốt hơn nhưng nặng hơn hẳn.
Độ ẩm của gỗ. Thùng mới dầm mưa, để chỗ ẩm sẽ nặng hơn ngày khô ráo.
Phụ kiện kèm theo. Nắp phụ, khay, mái che gắn liền, chân đế.
Thùng đôi, thùng nhiều tầng. Thêm tầng là thêm gỗ, chưa chắc thêm ong.
Kho mật cũ. Đàn yếu vẫn có thể còn nhiều bình mật cũ.
Mật lên men, chảy đọng. Mật vỡ đọng ở đáy làm nặng thêm, mà lại là dấu hiệu xấu.
Lớp keo, sáp tích tụ lâu năm. Thùng đã nuôi nhiều đời đàn có lớp keo dày.
Khúc gỗ tự nhiên. Đàn trong khúc gỗ rỗng thì phần gỗ nặng hơn thùng nhiều lần.
Đất cát, bụi bám. Thùng đặt sát đất lâu ngày bám đất ở đáy.
Vật chèn khi đóng gói. Lúc chở, xốp, gỗ chèn, lưới bọc cũng được tính vào nếu cân cả kiện.
Khi nào con số cân thực sự có ích?
Cân có ích khi so những thùng giống nhau: cùng loại gỗ, cùng kích thước, cùng một trại, cân cùng một ngày khô ráo. Lúc đó phần gỗ coi như ngang nhau, chênh lệch còn lại chủ yếu là kho mật phấn.
Cân còn có ích nếu biết thùng rỗng nặng bao nhiêu. Người bán đóng thùng thường biết con số này. Trừ đi phần thùng rỗng, mình có ý niệm về lượng sáp, mật, phấn đàn đã tích, tức đàn có đủ lương ăn cho những ngày chuyển chỗ hay không.
Ích lợi lớn nhất của cái cân là theo dõi chính một thùng qua thời gian. Đàn mua về, mỗi tuần cân một lần cùng giờ, cùng điều kiện. Con số tăng dần trong mùa hoa là đàn đang tích kho. Con số giảm đều trong khi trời vẫn đẹp là dấu hiệu cần mở xem.
Còn khi mua, cân chỉ nên là một dữ kiện phụ. Ở cửa hàng Shop Ong Dú hay bất cứ đâu, cách đánh giá đàn vẫn là nhìn miệng tổ và ổ trứng qua video, hỏi ngày tách, rồi hỏi rõ chính sách đổi trả trước khi đặt.
Kết hợp cân với quan sát: bảng kiểm nhanh
Nặng + miệng tổ ong ra vào đều. Kho tốt, đàn đông. Dấu hiệu tốt.
Nặng + miệng tổ vắng. Có thể nhiều mật cũ hoặc gỗ ẩm, đàn yếu. Cần hỏi kỹ.
Nhẹ + miệng tổ đông. Đàn mạnh nhưng kho mỏng, có thể vừa tách hoặc vừa lấy mật. Hỏi người bán.
Nhẹ + miệng tổ vắng. Đàn yếu, kho ít. Nên cân nhắc.
Nặng + mùi chua nồng. Có thể mật vỡ đọng, lên men. Cần mở xem.
Nặng + thùng ẩm. Phần nặng có thể là nước. Hỏi thùng vừa dầm mưa không.
Nặng + ổ trứng có ô mới. Đàn vừa có chúa đẻ vừa có kho. Lựa chọn chắc.
Nhẹ + ổ trứng có ô mới. Đàn đang lên, kho cần bồi thêm. Mua đầu mùa hoa thì ổn.
Khác loại thùng. Đừng so cân, chỉ so quan sát.
Khác ngày cân. Cân hôm mưa với hôm nắng không so được.
Không có video ổ trứng. Đừng để con số cân thay thế việc nhìn ổ trứng.
Những lời rao về cân nặng nên hỏi lại
“Thùng nặng trịch, đàn cực mạnh.” Hỏi: gỗ gì, ván dày bao nhiêu, thùng rỗng nặng bao nhiêu.
“Tổ nặng nhiều mật, mua về là có mật ăn.” Mật đó là lương của đàn, vét đi là đàn suy.
“Bán theo cân.” Hỏi cân cả thùng hay trừ bì, gồm những gì.
“Khúc gỗ to, đàn lâu năm.” Khúc gỗ to thì nặng gỗ, chưa nói được tuổi đàn.
“Nhấc thử là biết.” Nhấc tay chỉ cảm được gỗ và mật, không cảm được ong.
“Thùng nhẹ là đàn yếu.” Có thể chỉ là gỗ nhẹ hoặc đàn mới lấy mật.
“Cân thì so được với trại khác.” Khác thùng, khác gỗ thì không so được.
“Nặng là nhiều ong.” Ong là phần nhẹ nhất trong thùng.
“Nặng thì chở lâu cũng không sao.” Thùng nặng nhiều bình mật lại dễ vỡ bình khi xóc.
Không cho xem video, chỉ báo cân. Thiếu thông tin quan trọng nhất là ổ trứng và miệng tổ.
Đổi cân giữa lúc chào và lúc giao. Hỏi vì sao, có lấy bớt mật không.
Câu hỏi thường gặp
Tổ ong dú giống nặng bao nhiêu là tốt?
Không có con số chung vì phụ thuộc loại thùng, loại gỗ và loài ong. Thay vì hỏi một con số, nên hỏi thùng rỗng nặng bao nhiêu và xem video miệng tổ, ổ trứng.
Có nên tự cân tổ ong dú ở nhà không?
Có, nếu muốn theo dõi đàn qua thời gian. Cân cùng giờ, cùng điều kiện khô ráo, ghi lại để so. Nhấc thùng nhẹ nhàng, giữ thẳng để không xóc vỡ bình mật.
Thùng nhẹ đi sau khi mua về có sao không?
Những ngày đầu đàn ăn vào kho nên nhẹ đi chút ít là bình thường. Nếu nhẹ dần đều trong khi trời vẫn đẹp, có hoa, thì nên mở xem ổ trứng hoặc hỏi người bán.
Cân nặng có giúp phát hiện mật bị vét trước khi bán không?
Có thể gợi ý, nếu biết cân lúc chào bán và lúc giao. Thùng nhẹ hẳn đi giữa hai lần thì nên hỏi người bán có lấy mật không.
Đàn ong dú trong khúc gỗ có nên đánh giá bằng cân không?
Không nên, vì gỗ khúc chiếm phần lớn trọng lượng và mỗi khúc mỗi khác. Với đàn trong khúc gỗ, quan sát miệng tổ là cách đánh giá chính.
