Muốn biết tổ ong dú giống có chúa đang đẻ hay không, người mua không cần nhìn thấy con chúa. Dấu hiệu đáng tin hơn là: ô trứng mới được xây liên tục ở rìa ổ, có ong non màu nhạt bò quanh ổ trứng, và ong thợ mang phấn về đều vào những ngày nắng. Trước khi trả tiền, nhờ người bán quay cận đúng những chỗ đó.
“Mở nắp mãi mà không thấy con chúa đâu, có phải đàn mất chúa không?” Câu hỏi này gặp rất thường ở người mới, nhất là người từng xem phim tài liệu về ong mật, nơi con chúa to dài, được đánh dấu chấm màu, dễ tìm. Ong dú khác. Chúa thường nằm sâu trong ổ trứng, được ong thợ vây kín, và lật tung ổ để tìm thì chính việc tìm đã làm hại đàn.
Vì sao khó nhìn thấy chúa ong dú, và vì sao không cần thấy?
Chúa ong dú đã đẻ có bụng to tròn, di chuyển chậm, sống ngay trên ổ trứng để đẻ vào những ô mới xây. Ổ trứng của nhiều loài ong dú là một cụm ô sáp chồng lên nhau, có khi được bọc một lớp sáp mỏng bên ngoài. Chúa nằm đâu đó trong cụm đó, giữa đám ong thợ.
Muốn thấy tận mắt thì phải bóc lớp bọc, tách các tầng ô, rất dễ làm vỡ ô trứng, làm chúa rơi hoặc bị đè. Người nuôi có kinh nghiệm cũng hạn chế làm việc này, chỉ làm khi thật cần.
Thay vào đó, người trong nghề nhìn kết quả công việc của chúa. Chúa đang đẻ thì ong thợ phải liên tục xây ô mới, đổ thức ăn vào, để chúa đẻ trứng rồi niêm lại. Nên chỗ nào có ô mới xây đều đặn, chỗ đó có chúa làm việc.
Kết quả đó lan ra cả đàn: có ong non nở ra liên tục, ong thợ phải đi lấy phấn nhiều để nuôi ấu trùng. Một đàn có những dấu hiệu này gần như chắc chắn đang có chúa đẻ, dù mình chưa bao giờ thấy mặt nó.
Dấu hiệu đàn ong dú có chúa đang đẻ
Ô trứng mới ở rìa ổ. Ô mới xây thường có màu sáp sẫm, tươi, nằm ở phần ổ đang được mở rộng.
Ô cũ nhạt màu dần. Ô sắp nở thường nhạt hơn vì ong thợ đã cạo bớt sáp, nhìn thấy lớp kén bên trong.
Ổ trứng gọn, đặc. Các ô xếp sát nhau, không có những khoảng trống lớn bị bỏ hoang.
Có ong non màu nhạt. Ong mới nở thân nhạt màu, lông xám, bò chậm quanh ổ trứng.
Ong mang phấn về đều. Ngày nắng thấy nhiều ong về miệng tổ với cục phấn vàng, cam ở chân sau.
Bình phấn được dùng và bổ sung. Có cả bình phấn mới đầy và bình đã vơi, cho thấy phấn đang được dùng nuôi ấu trùng.
Đàn giữ được quân số. Lượng ong ra vào không giảm dần qua các tuần trong cùng điều kiện thời tiết.
Ong lính canh miệng tổ. Có vài con đứng chặn ở cửa, phản ứng khi có vật lạ đến gần.
Thợ sửa sang miệng tổ. Ống miệng tổ được trát thêm keo, sửa lại sau mưa.
Đàn phản ứng nhanh khi mở nắp. Ong bò ra phủ kín chỗ hở, cho thấy đàn có tổ chức.
Ổ trứng lớn dần qua thời gian. So ảnh hai lần cách nhau vài tuần, cùng góc chụp, thấy ổ lan rộng.
Dấu hiệu đàn có thể không có chúa đẻ
Không thấy ô trứng mới. Sau một thời gian trời thuận mà ổ trứng không có ô sáp tươi nào.
Ổ trứng thu nhỏ. Ô nở hết mà không có ô mới thay vào, ổ co lại từng tuần.
Không có ong non. Ong trong thùng toàn con thân sẫm, không thấy con mới nở.
Ít ong mang phấn. Trời nắng ráo mà hiếm thấy ong về với cục phấn ở chân.
Đàn thưa dần. Ong già chết đi mà không có ong mới thay, miệng tổ vắng dần.
Ong canh cửa lơ là. Ruồi nhỏ, kiến dễ lọt vào hơn trước.
Ổ trứng có nhiều ô bỏ dở. Ô xây dở không được hoàn thiện.
Đàn mới tách mà chưa có tiến triển. Đã qua một khoảng thời gian dài kể từ ngày tách mà vẫn chưa thấy ô mới.
Có ô chúa nhưng không có ô trứng mới. Đàn có thể đang trong giai đoạn chờ chúa mới, chưa chắc đã ổn.
Ong tụ thành đám lạ. Ong bò ra ngoài, đậu thành đám không vào lại thùng.
Mùi chua nồng, có giòi. Đàn suy thường đi kèm ruồi nhỏ và ấu trùng ruồi.
Trước khi mua: nhờ người bán chỉ những gì?
Hãy nhờ người bán mở nắp nhẹ và quay cận ổ trứng, chỉ tay vào chỗ ô mới xây và chỗ ô sắp nở. Nhờ họ giải thích màu sắc, hình dạng. Người hiểu đàn mình sẽ nói rõ ràng, không lúng túng.
Nhờ quay thêm miệng tổ vào giữa buổi sáng nắng ráo, khoảng một phút, để thấy ong mang phấn về. Nếu được, xin thêm một video cách vài ngày để so độ lớn của ổ trứng.
Với đàn mới tách, hỏi thẳng: đàn đã có chúa đẻ chưa, hay đang chờ chúa mới. Nếu đang chờ, hỏi bảo hành cho trường hợp không ra được chúa. Đừng ngại hỏi, vì đây là điều quyết định đàn sống hay không.
Ở cửa hàng Shop Ong Dú, tổ giống niêm yết 2.900.000đ một tổ, lấy từ Trại Ong Quý – Aron Bee ở Trảng Bàng, Tây Ninh. Bà con cứ đề nghị được xem ổ trứng trước khi đặt, và hỏi rõ chính sách đổi trả cho trường hợp đàn không có chúa đẻ.
Sau khi nhận: kiểm chúa mà không phá đàn
Để đàn ổn định trước. Những ngày đầu chỉ quan sát miệng tổ, hạn chế mở nắp.
Mở nhẹ vào giờ mát. Hé nắp vừa đủ nhìn ổ trứng, không tháo tung, không chọc que.
Chụp ảnh ổ trứng cùng một góc. Đặt điện thoại cùng vị trí mỗi lần để so cho dễ.
Ghi ngày chụp. Vài ngày đến một tuần chụp một lần là đủ, đừng mở liên tục.
So ô mới giữa các lần. Thấy ô sẫm tươi xuất hiện thêm là tín hiệu tốt.
Quay miệng tổ ngày nắng. Đếm sơ ong mang phấn trong một phút, so giữa các ngày.
Không lật ổ trứng tìm chúa. Làm vỡ ô, rơi chúa là mất đàn.
Không cho thêm thức ăn tùy tiện. Thức ăn đổ vào thùng dễ thu hút kiến và ruồi.
Gửi ảnh cho người bán khi nghi ngờ. Người bán so với tình trạng lúc giao và tư vấn.
Chú ý thời tiết. Mưa lạnh kéo dài làm đàn khỏe cũng chậm xây ô, đừng vội kết luận.
Báo sớm trong thời hạn bảo hành. Nghi đàn không có chúa đẻ thì báo ngay, đừng chờ đến khi đàn tàn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Ong chúa ong dú trông như thế nào?
Chúa đã đẻ thường lớn hơn ong thợ rõ rệt, bụng phình to và nhạt màu, di chuyển chậm. Chúa nằm trên ổ trứng nên hiếm khi thấy được khi chỉ mở nắp nhẹ.
Một tổ ong dú có mấy con chúa?
Thường chỉ có một chúa đẻ. Trong tổ có thể có những chúa tơ chưa giao phối, ong thợ giữ lại phòng khi cần thay chúa, nhưng chỉ một con đảm nhận việc đẻ.
Đàn mất chúa có cứu được không?
Có trường hợp đàn tự nuôi được chúa mới nếu còn ô trứng phù hợp, có trường hợp phải nhập đàn hoặc bổ sung từ đàn khác. Việc này cần người có kinh nghiệm, nên báo người bán nếu đàn còn trong thời hạn bảo hành.
Có thể nhờ người bán bắt chúa cho xem không?
Có thể hỏi, nhưng nhiều trại sẽ từ chối vì lật ổ trứng tìm chúa có thể làm hại đàn. Đề nghị hợp lý hơn là xem ô trứng mới và ong non, vì đó là bằng chứng chúa đang làm việc.
Đàn có ô chúa có phải là đàn có chúa không?
Chưa chắc. Ô chúa là nơi nuôi chúa tơ, có thể có cả khi đàn đang có chúa đẻ hoặc khi đàn đang chờ chúa mới. Dấu hiệu chắc hơn vẫn là ô trứng mới được xây đều.
