Loài ong dú hợp vùng mình nhất thường là loài đã được nuôi phổ biến ngay trong vùng, hoặc đến từ nơi có khí hậu và nguồn hoa tương tự. Trước khi tin vào tên gọi hay lời quảng cáo “mật nhiều”, hãy hỏi người bán đàn được nuôi ở đâu, loài nào, đã có người nuôi ở vùng mình chưa.
Một sai lầm hay gặp: thấy quảng cáo loài này cho mật nhiều, con to, mật đậm, là đặt mua từ tận vùng xa về. Đàn tới nơi gặp thời tiết khác hẳn, lạnh hơn hoặc nóng hơn, nguồn hoa khác, vài tháng sau suy dần. Người mua tưởng mình nuôi sai, thật ra là chọn sai loài cho vùng.
Bài này không phải bài phân loại học. Nó giúp người mua biết nên hỏi gì, nhìn gì, để không mua nhầm một loài khó sống ở chỗ mình.
Đừng tin vào một cái tên
Ong dú, ong vú, ong muỗi, ong đen, ong dú vàng… mỗi vùng gọi một kiểu. Ở Việt Nam có nhiều loài ong không ngòi, và tên địa phương không khớp một một với loài. Cùng một loài có thể mang ba bốn tên ở ba bốn tỉnh. Ngược lại, cùng một cái tên “ong dú” có thể chỉ những loài khá khác nhau về kích cỡ, tính nết, sản lượng.
Vì vậy khi người bán nói “ong dú vàng mật nhiều” hay “ong dú rừng giống quý”, người mua chưa biết gì cụ thể cả. Phải hỏi tiếp: con ong cỡ nào, thân màu gì, miệng tổ trông ra sao, đàn này nuôi ở đâu, quanh trại có cây gì.
Trong nghề nuôi ở Việt Nam, những loài thân nhỏ, màu đen, thuộc nhóm Tetragonula là nhóm được nuôi rộng rãi. Nhóm này nói chung dễ nuôi trong thùng, nhân đàn được. Những loài khác có thể to con hơn, mật nhiều hơn mỗi bình, nhưng có khi kén chỗ, nhân chậm hoặc ít người có kinh nghiệm.
Người mua không cần nhớ tên khoa học. Chỉ cần nhớ: hỏi cho ra loài, đối chiếu với loài người quanh vùng mình đang nuôi được, rồi mới quyết.
Những điểm khác nhau giữa các loài mà người mua nên hỏi
Kích cỡ con ong. Nhỏ như con muỗi hay to hơn. Con to thường đi được xa hơn nhưng cũng có thể kén hoa hơn.
Màu thân. Đen tuyền, nâu, hay có phần vàng cam. Giúp đối chiếu với loài trong vùng.
Hình miệng tổ. Ống keo ngắn, ống dài, hay loe như cái phễu. Mỗi loài có kiểu miệng tổ riêng.
Tính nết. Hiền hay hay bu vào tóc, tai khi mở thùng. Không chích nhưng có loài cắn nhẹ, quấy nhiều.
Sản lượng mật. Hỏi để biết, nhưng đừng đặt nặng. Loài cho mật nhiều mà không sống được ở vùng mình thì không có mật.
Vị mật. Chua nhiều hay ít, loãng hay sánh, khác nhau theo loài và nguồn hoa.
Khả năng chịu nóng. Có loài chịu nắng gắt kém, cần bóng râm kỹ.
Khả năng chịu lạnh. Quan trọng với miền Bắc và vùng cao. Hỏi đàn đã từng qua mùa lạnh chưa.
Tốc độ nhân đàn. Loài nhân nhanh dễ mở rộng, loài nhân chậm thì mỗi đàn quý hơn.
Kích thước thùng phù hợp. Mỗi loài hợp một cỡ thùng, mua loài nào thì hỏi luôn thùng cỡ nào.
Người trong vùng có nuôi không. Có người nuôi gần mình thì dễ hỏi han, dễ nhân hoặc bù đàn khi cần.
Loài đó có sẵn tự nhiên ở vùng mình không. Loài bản địa thường đã thích nghi với khí hậu, nguồn hoa và thiên địch tại chỗ.
Chọn theo khí hậu và nguồn hoa của chính vùng mình
Ở Nam Bộ nóng quanh năm, có mùa khô và mùa mưa rõ rệt. Đàn cần chịu được nắng nóng và những đợt mưa dầm. Đàn từ trại cùng vùng đã quen nhịp này.
Ở Tây Nguyên, ngày nóng đêm mát, mùa mưa dài, nhiều vườn cà phê, sầu riêng, hồ tiêu. Đàn cần quen chênh lệch nhiệt độ ngày đêm và chỗ đặt phải tránh vùng phun thuốc.
Ở miền Trung, mùa mưa bão dồn vào cuối năm, gió mạnh, có nơi ngập. Đàn từ nơi khác về cần được che chắn kỹ và chọn loài đã được nuôi ở dải đất này.
Ở miền Bắc, mùa đông lạnh là thử thách lớn với nhiều loài ong không ngòi. Loài sống tốt ở miền Nam chưa chắc qua được mùa đông miền Bắc. Ở đây càng nên ưu tiên loài người địa phương đang nuôi được qua nhiều mùa lạnh.
Ở cửa hàng Shop Ong Dú, tổ giống lấy từ Trại Ong Quý – Aron Bee ở Trảng Bàng, Tây Ninh, tức đàn quen khí hậu Đông Nam Bộ. Bà con ở vùng khác nên hỏi kỹ về khả năng thích nghi, mùa giao, và hỏi rõ chính sách đổi trả trước khi đặt.
Câu hỏi để biết đàn có hợp vùng mình không
Đàn này đang nuôi ở tỉnh nào? Càng gần vùng mình về khí hậu càng tốt.
Trại đã bán loài này cho ai ở vùng mình chưa? Nếu có, xin hỏi kết quả của họ.
Đàn đã qua mùa lạnh hay mùa mưa dài chưa? Quan trọng với miền Bắc, vùng cao và miền Trung.
Loài này cần thùng cỡ nào? Hỏi luôn để chuẩn bị đúng.
Loài này ưa hoa gì? Đối chiếu với cây trong vườn mình.
Có cần che nắng đặc biệt không? Vùng nắng gắt cần biết trước.
Loài này hay gặp thiên địch nào? Kiến, ruồi nhỏ, thằn lằn tùy vùng mức độ khác nhau.
Mùa nào giao về vùng mình là hợp? Người bán hiểu nghề sẽ trả lời theo vùng, không trả lời chung chung.
Nếu đàn không thích nghi thì xử lý thế nào? Hỏi trước về bảo hành, đổi đàn.
Ở vùng mình có loài ong dú tự nhiên không? Nếu có, có khi nên hỏi người nuôi tại chỗ trước.
Có chỗ nào gần mình đang nuôi loài này để đến xem không? Nhìn tận mắt đàn sống ở khí hậu giống mình là bằng chứng tốt nhất.
Những lỗi hay gặp khi chọn loài ong dú để mua
Chọn theo lời quảng cáo mật nhiều. Sản lượng chỉ có ý nghĩa khi đàn sống khỏe ở vùng mình.
Chọn theo tên gọi nghe lạ, nghe quý. Tên lạ không có nghĩa là loài tốt hơn, nhiều khi chỉ là cách gọi khác của loài quen.
Không hỏi đàn nuôi ở đâu. Đàn từ vùng khí hậu khác hẳn phải thích nghi thêm một lần nữa.
Mua loài chưa ai trong vùng nuôi. Gặp chuyện không có ai gần để hỏi, cũng không có đàn để bù.
Chọn loài con to vì nghĩ dễ nhìn, dễ chăm. Kích cỡ con ong không nói lên độ dễ nuôi.
Không hỏi cỡ thùng theo loài. Mua thùng trước theo cỡ chung, đến khi nhận đàn mới thấy không vừa.
Bỏ qua chuyện mùa lạnh. Người miền Bắc mua loài chỉ quen khí hậu nóng, đến đông mới lo.
Bỏ qua chuyện phun thuốc. Vùng trồng cây công nghiệp phun nhiều thì loài nào cũng gặp nguy, cần tính chỗ đặt trước.
Mua nhiều loài cùng lúc khi chưa có kinh nghiệm. Khó học, khó so sánh, khó biết sai ở đâu.
Không ghi tên loài vào thỏa thuận. Sau này giao loài khác cũng khó nói lại.
Không xin ảnh cận con ong. Một tấm ảnh cận giúp đối chiếu loài khi nhận hàng.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú và ong vú có phải là một không?
Ở nhiều nơi, hai tên này dùng để gọi chung các loài ong không ngòi, nhưng mỗi vùng dùng mỗi khác. Khi mua, đừng dựa vào tên mà hỏi cụ thể con ong cỡ nào, màu gì, nuôi ở đâu.
Mang đàn ong dú từ miền Nam ra miền Bắc nuôi được không?
Có thể gặp khó khăn với mùa đông lạnh, tùy loài. Trước khi mua nên hỏi người bán đã có ai nuôi loài đó ở miền Bắc qua mùa đông chưa, và cân nhắc mua từ trại ở vùng khí hậu gần mình hơn.
Loài ong dú to con có tốt hơn loài nhỏ không?
Không hẳn. Con to có thể cho mỗi bình mật nhiều hơn nhưng có thể kén chỗ, nhân chậm hơn. Với người mới, loài phổ biến, dễ nuôi trong vùng thường an toàn hơn loài lạ.
Có nên mua nhiều loài ong dú để nuôi thử cùng lúc?
Người mới nên bắt đầu với một loài để học cho chắc. Nuôi nhiều loài cùng lúc khó so sánh, khó biết đàn yếu vì loài hay vì cách nuôi.
Đem loài ong lạ về vùng mình có ảnh hưởng gì không?
Đưa loài từ nơi xa về nơi chưa có có thể ảnh hưởng đến các loài ong bản địa và chưa rõ khả năng thích nghi. Ưu tiên loài đã có trong vùng là cách an toàn hơn cho cả người nuôi lẫn môi trường.
