Tổ ong dú giống đi tỉnh thì càng ngắn càng tốt: chở xong trong ngày là lý tưởng, đi lúc sáng sớm hoặc chiều tối trời mát, thùng có lưới thông gió, không bị nắng chiếu thẳng. Thứ giết đàn trên đường là nóng và ngộp, chứ không phải số cây số. Một chuyến ba trăm cây chạy đêm mát có khi an toàn hơn một chuyến năm chục cây giữa trưa nắng.
Bà con hay hỏi người bán: “Chỗ em ở Long An, chỗ anh ở Bình Định, gửi được không?”. Câu đúng hơn phải là: “Anh chở bằng gì, đi lúc mấy giờ, tới nơi lúc mấy giờ, dọc đường đàn nằm ở đâu?”. Câu trả lời cho mấy chuyện đó mới nói lên đàn tới nơi còn khỏe hay không.
Bài này dành cho người sắp mua tổ ở xa: hiểu vì sao đàn ong dú chịu đường xa kém khi nóng, nên chọn cách chở nào, và chốt với người bán những điều gì trước khi xuống tiền.
Vì sao nóng giết đàn nhanh hơn đường xa?
Một tổ ong dú là cả ngàn con ong nhỏ, cùng ổ trứng, nhộng và các bình mật, bình phấn bằng sáp. Khi chở, cửa tổ phải đóng hoặc bịt lưới để ong không bay ra. Lúc đó cả đàn bị nhốt trong một không gian kín, thở ra hơi ấm, trong khi ngoài trời nắng hắt vào thùng. Nhiệt trong hộp tăng nhanh hơn ta tưởng.
Sáp ong dú mềm hơn sáp ong mật. Gặp nóng, bình sáp chứa mật có thể mềm, xệ, vỡ ra, mật chảy xuống đáy hộp làm ướt ong và ổ trứng. Ong dính mật thì không bò được, không bay được, có khi chết cả mảng. Đó là lý do có người mở hộp sau chuyến xe trưa thấy đáy hộp lênh láng mật, ong chết dính bết.
Còn rung lắc trên đường thì đàn chịu được nhiều hơn, miễn hộp được chằng chắc, không lật, không va mạnh. Đi đường đất xóc thì chạy chậm, nhưng xóc không nguy bằng nóng.
Vậy chở bao lâu thì được? Không có con số chung cho mọi loài, mọi đàn. Đàn mạnh, đi trời mát, thùng thoáng thì chịu được lâu hơn hẳn đàn yếu đi trời oi. Người bán có kinh nghiệm thường tránh để đàn nằm trong thùng kín qua giờ nắng gắt, và tránh để đàn qua đêm trên xe nếu không có cách giữ mát. Ai nói chắc một con số giờ cho mọi trường hợp thì bà con nên hỏi thêm họ dựa vào đâu.
Thêm một điểm ít người để ý: ong dú quen tổ theo vị trí. Chở đi xa hẳn khỏi chỗ cũ thì tốt, vì ong không bay về chỗ cũ được. Còn dời gần, vài trăm mét, lại dễ thất thoát ong thợ. Mua tổ ở xa, chuyện này lại thuận lợi.
Các cách chở tổ giống đi tỉnh, mỗi cách một rủi ro
Người bán tự chở bằng xe riêng. Chủ động giờ đi, giờ tới, dừng nghỉ chỗ mát được. Thường an toàn nhất nhưng chỉ hợp khi đủ số tổ hoặc quãng đường vừa phải.
Xe tải nhỏ có mui hoặc che lưới. Chở được nhiều tổ, nhưng thùng xe hở mui giữa trưa rất nóng. Phải có che và đi giờ mát.
Gửi xe khách tuyến cố định. Có tuyến chạy đêm, mát, tới sáng. Rủi ro là thùng bị chất dưới hầm xe kín, nóng, hay bị đè đồ nặng lên.
Gửi dịch vụ chuyển phát hàng thường. Nhiều nơi không nhận hàng là động vật sống, hoặc có nhận nhưng không có chỗ giữ mát. Phải hỏi trước, đừng gửi lén.
Người mua tự lên trại lấy. Mua trực tiếp thì xem tận mắt đàn, tự chở về. Cách này tốn công nhưng mình kiểm soát được từng giờ trên đường.
Ghép chung chuyến với người mua khác. Chia tiền xe, nhưng phải tính đường vòng. Tổ của mình giao sau cùng thì đàn nằm thùng lâu hơn.
Không để tổ trong cốp xe hơi kín. Cốp xe để ngoài nắng nóng như lò. Nếu đi xe con, đặt tổ trong khoang có điều hòa, tránh nắng rọi.
Không chở bằng xe máy đường dài. Xe máy chở được một hai tổ quãng ngắn, đi xa thì gió, nắng, xóc dồn lại, lại khó chằng chắc.
Không nhét chung tổ ong với đồ có mùi. Thuốc trừ sâu, xăng dầu, sơn để chung xe làm đàn bị ảnh hưởng. Ong rất nhạy mùi hóa chất.
Đặt thùng nằm ngang đúng chiều hộp. Chiều hộp nuôi là chiều đàn đã xây bình mật, ổ trứng. Lật nghiêng hay úp ngược là đổ bình, vỡ ổ.
Chằng chắc, kê lót chống xóc. Hộp xê dịch, va vào nhau làm bình sáp bên trong bể. Kê lót bao, mút, chằng dây vừa chặt.
Che nắng mà vẫn thoáng. Phủ lưới che hay vải sáng màu, chừa khe gió. Bạt nhựa đen trùm kín là sai.
Chốt gì với người bán trước khi xuống tiền
Hỏi chở bằng phương tiện gì. Xe riêng, xe khách hay dịch vụ chuyển phát. Mỗi cách một mức rủi ro, mình phải biết để chuẩn bị.
Hỏi giờ xuất phát, giờ dự kiến tới. Biết trước để có người ở nhà nhận ngay, không để tổ nằm chờ ngoài nắng.
Hỏi tổ được đóng cửa lúc nào. Cửa tổ thường đóng sau khi ong đã về hết. Đóng giữa ngày là bỏ lại một phần ong thợ ở trại.
Hỏi hộp có lưới thông gió không. Cửa bịt kín hoàn toàn mà không có chỗ thoáng là rủi ro ngộp cao, nhất là khi trời nóng.
Hỏi tổ đã ổn định trong hộp bao lâu. Tổ vừa tách, vừa sang hộp mới còn yếu, chở xa dễ bể bình. Tổ đã ổn định trong hộp chịu đường tốt hơn.
Hỏi có ảnh hoặc video tổ trước khi giao. Mở nắp quay nhanh bên trong hộp: ổ trứng, bình mật, lượng ong. Đó là căn cứ để so khi nhận.
Hỏi trước nếu đàn chết trên đường thì xử lý ra sao. Mỗi nơi một chính sách, có nơi có, có nơi không. Phải hỏi rõ và giữ tin nhắn, đừng tự suy ra là được bảo hành.
Hỏi phí chở tính thế nào. Phí chở tổ sống thường khác phí gửi hàng thường vì cách chở khác. Hỏi rõ tổng tiền trước.
Báo rõ địa chỉ và đường vào. Hẻm nhỏ, xe tải không vào được thì phải ra đầu đường đón. Biết trước đỡ để đàn nằm chờ.
Hỏi loài ong, đàn đang mạnh hay vừa. Đàn mạnh đi xa tốt hơn. Đàn yếu thì nên cân nhắc mua gần, hoặc mua lúc trời mát.
Hỏi mùa này có nên chở không. Người bán có tâm sẽ khuyên dời ngày nếu đang đợt nắng nóng gắt. Lời khuyên đó đáng giá hơn chuyện chốt đơn nhanh.
Chọn mua gần hay mua xa?
Mua gần thì đường ngắn, rủi ro thấp, lại có thể tới tận nơi xem đàn. Mua xa thì có khi được loài mình muốn, trại mình tin, nhưng phải chấp nhận rủi ro đường dài. Không có cách nào đúng cho mọi người, chỉ có cách hợp với từng hoàn cảnh.
Nếu là lần đầu nuôi, bà con nên ưu tiên chỗ có thể đi tới trong ngày. Mình vừa thấy đàn tận mắt, vừa hỏi được cách người ta nuôi, vừa tự chở về theo giờ mình chọn. Mua xa phù hợp hơn với người đã có kinh nghiệm, biết nhìn đàn qua video và biết xử lý khi tổ tới nơi có trục trặc.
Tổ ong dú giống ở cửa hàng Shop Ong Dú lấy từ Trại Ong Quý – Aron Bee ở Trảng Bàng, Tây Ninh, giá niêm yết 2.900.000đ một tổ. Bà con ở xa nên hỏi kỹ cách chở, giờ đi giờ tới, và mùa nào hợp để giao; còn ở miền Đông, miền Tây Nam Bộ, hay quanh Thành phố Hồ Chí Minh thì đường ngắn hơn, chở trong ngày dễ hơn.
Cũng đừng vì sợ đường xa mà mua đại tổ không rõ nguồn ở gần. Tổ yếu, tổ bị bệnh, tổ vừa tách ẩu mà đi một quãng ngắn thì vẫn có thể hỏng. Nguồn tổ tốt và cách chở đúng là hai việc phải đi cùng nhau.
Cuối cùng, chọn ngày giao cũng là chọn trời. Tránh những ngày nắng đỉnh điểm trong năm, tránh ngày bão mưa lớn làm xe kẹt dọc đường. Đợi thêm một tuần cho trời dịu thường rẻ hơn mất một đàn.
Những lời hứa nên hỏi lại khi mua tổ giao xa
Lời hứa đầu tiên nên hỏi lại là “giao toàn quốc, đi đâu cũng được”. Đi được là một chuyện, đi mà đàn còn khỏe là chuyện khác. Người bán thật sự quen chở ong sẽ nói ngay: tỉnh này đi xe đêm được, tỉnh kia xa quá nên chờ trời mát, hoặc khuyên mình tìm nguồn gần hơn. Người trả lời chỗ nào cũng “được hết” thì nhiều khi chưa từng chở xa.
Lời hứa thứ hai là “tổ vừa tách hôm qua, giao liền hôm nay”. Với người mua, nghe thì tưởng hàng tươi. Thật ra tổ vừa tách chưa kịp xây lại bình mật, bình phấn, ong chưa quen hộp mới, chở đi xa lúc đó là thêm một cú sốc. Tổ đã ổn định trong hộp một thời gian thì chịu đường tốt hơn.
Lời hứa thứ ba là con số giờ chắc nịch, kiểu “ong chịu được bao lâu cũng được”. Đàn ong dú chịu đường xa tới đâu phụ thuộc trời nóng hay mát, đàn mạnh hay yếu, hộp thoáng hay kín. Một câu trả lời có điều kiện, kiểu “đi đêm thì được, đi trưa thì không”, đáng tin hơn một câu chắc nịch.
Lời hứa thứ tư là “chết bao đền”, nhưng chỉ nói miệng. Đền thế nào, đền tổ khác hay hoàn tiền, cần chứng minh gì, báo trong bao lâu, mỗi chỗ một khác. Không ghi lại thành tin nhắn thì tới lúc có chuyện, hai bên nhớ hai kiểu.
Hỏi lại những điều trên không phải để làm khó người bán. Người bán làm thật thì trả lời trơn tru, có khi còn kể thêm những chuyến chở hỏng của chính họ và họ đã đổi cách ra sao. Chính những câu chuyện đó cho bà con biết mình đang mua của người có nghề.
Câu hỏi thường gặp
Tổ ong dú có gửi qua bưu điện được không?
Không phải đơn vị nào cũng nhận hàng là động vật sống, và kể cả nhận thì khó bảo đảm chỗ mát. Hỏi rõ đơn vị vận chuyển trước, không gửi lén dưới tên hàng khác.
Chở tổ ban đêm có tốt hơn ban ngày?
Thường là tốt hơn vì trời mát, ong đã về đủ trong tổ. Nhưng cần xe chở cẩn thận và có người nhận ngay sáng hôm sau, đừng để tổ nằm chờ tới trưa.
Tổ tới nơi thấy mật chảy ở đáy hộp có sao không?
Đó là dấu hiệu bình mật bị vỡ do nóng hoặc xóc. Chụp ảnh, báo người bán, và đặt tổ ở chỗ mát, yên tĩnh ngay để đàn tự dọn.
Một chuyến chở nhiều tổ có nguy hơn chở ít?
Nhiều tổ đặt sát nhau thì hơi nóng dồn lại, rủi ro ngộp tăng. Cần kê có khe hở giữa các hộp và che thoáng.
Mua tổ ong dú giống vào mùa nào để chở an toàn?
Những tháng trời dịu, không quá nóng, không mưa bão lớn thường thuận hơn. Hỏi người bán theo khí hậu nơi trại và nơi mình ở.
Đàn chết trên đường thì người bán có đền không?
Tùy từng nơi, không có quy định chung. Phải hỏi rõ trước khi chuyển tiền và giữ tin nhắn thỏa thuận làm căn cứ.
