Nhận tổ ong dú giống, việc đầu tiên là kiểm thùng bên ngoài và quay video ngay từ lúc nhận; sau đó mở nhẹ để xem ổ trứng còn nguyên không, bình mật có vỡ chảy không, ong chết ở đáy nhiều hay ít, có mùi chua lạ hay kiến không. Thấy dấu hiệu xấu thì chụp lại và báo người bán trong ngày, đừng để qua hôm sau.
Chiếc thùng gỗ vừa được đặt xuống hiên, áp tai vào nghe tiếng ong rì rì bên trong. Người mới hay làm hai việc trái ngược nhau: hoặc mở toang ra ngắm ngay giữa trưa, hoặc không dám đụng tới, để nguyên vài ngày rồi mới phát hiện đàn có chuyện. Cả hai đều làm mất quyền bảo hành, vì lúc đó không còn chứng minh được tình trạng đàn khi vừa giao.
Bài này là bảng kiểm dành cho đúng buổi nhận hàng: nhìn gì trước, mở lúc nào, thấy gì là bình thường, thấy gì phải báo, và ghi bằng chứng ra sao cho đủ.
Trước khi mở: nhìn, nghe và ngửi cái thùng
Đừng vội ký nhận rồi để shipper đi. Đứng ngay đó nhìn quanh thùng một vòng: góc cạnh có nứt vỡ không, dây chằng còn chắc không, tấm lưới bịt cửa tổ còn nguyên hay đã bung. Nếu thùng bị móp, nứt, ghi lại ngay và chụp có cả mặt shipper hoặc xe giao trong khung hình.
Áp tai vào thành thùng. Tiếng rì rì đều đặn là dấu hiệu tốt, đàn còn sống và đang quạt cho mát. Im lặng hoàn toàn thì chưa chắc đã chết, nhưng là điều cần để ý khi mở.
Ngửi quanh khe nắp. Mùi thơm của sáp, của keo ong dú, thoảng chút chua của mật là bình thường. Mùi chua nồng, mùi thối, mùi hăng như đồ lên men là dấu hiệu bình mật vỡ nhiều hoặc có ấu trùng ruồi bên trong.
Sờ thành thùng. Thùng nóng hầm hập là đã bị phơi nắng trên đường. Ong dú chịu nóng kém trong thùng kín, nóng lâu là chết hàng loạt. Gặp thùng nóng thì đưa ngay vào chỗ râm mát, thoáng gió rồi mới tính chuyện mở.
Từ giây phút này, bật điện thoại quay video liền một mạch: cảnh nhận thùng, nhìn quanh thùng, lúc tháo dây, lúc mở nắp. Một đoạn video không cắt là bằng chứng mạnh nhất nếu sau này cần đổi đàn.
Checklist khi mở tổ ong dú giống vừa nhận
Chọn chỗ mở. Nơi râm mát, ít gió, không phải giữa trưa nắng gắt. Đặt thùng lên giá hoặc bàn, không đặt sát đất có kiến.
Mở nắp nhẹ và nhanh. Chỉ hé đủ để nhìn và quay, không lật tung các bộ phận bên trong, không chọc que vào.
Ổ trứng còn nguyên. Cụm ô sáp chứa trứng và ấu trùng phải đứng vững ở chỗ cũ, không sụp đổ, không bị lật ngược.
Có ô trứng mới. Ô mới xây thường sẫm màu sáp hơn, nằm ở phần đang phát triển của ổ. Thấy ô mới là đàn đang sinh sản.
Bình mật không vỡ nhiều. Vài bình rỉ là chuyện thường khi chở. Mật chảy thành vũng ở đáy, ong dính mật lổm ngổm là chở quá xóc hoặc đặt nghiêng.
Bình phấn còn đủ. Những túi sáp chứa phấn hoa màu vàng nâu, là thức ăn nuôi ấu trùng. Không thấy bình phấn nào là đàn đang thiếu lương.
Lượng ong chết ở đáy. Một ít ong chết sau chuyến chở là bình thường. Một lớp dày phủ kín đáy là đàn bị sốc nóng hoặc ngạt.
Ong sống còn đông. Ong bò kín quanh ổ trứng và các bình chứa, phản ứng nhanh khi mở nắp.
Không có giòi trắng. Những con giòi nhỏ bò trong bình phấn hoặc quanh mật đổ là ấu trùng ruồi, cần báo ngay.
Không có kiến bám theo. Kiến lần theo mùi mật rất nhanh. Thấy kiến trong thùng ngay lúc nhận thì chụp lại và xử lý chỗ đặt.
Thùng khô, không đọng nước. Thùng ướt sau chuyến đi mưa dễ mốc, ổ trứng hỏng.
Đóng nắp lại đúng chiều. Nắp khít, không kẹp chết ong ở mép. Kiểm xong thì để đàn yên.
Thấy gì trong ngày đầu là bình thường, gì là không?
Ngày đầu đến chỗ mới, đàn ong dú thường bay ra lượn vòng trước miệng tổ, đầu hướng vào thùng. Đó là ong học đường về nhà mới, không phải bỏ tổ. Người mới hay hoảng khi thấy cảnh này, nhưng chỉ cần để yên.
Ong lính đứng chặn ở miệng tổ, vài con bám vào lớp keo quanh cửa là dấu hiệu đàn đang giữ nhà. Từ ngày thứ hai, thứ ba, nếu trời nắng ráo mà thấy ong mang phấn về, hai chân sau có cục phấn vàng hoặc cam, là đàn đã bắt đầu đi làm bình thường.
Điều không bình thường là sau hai ba ngày nắng ráo mà miệng tổ vẫn im lìm, hoặc ong ra mà không thấy con nào về. Một tình huống khác là ong kéo nhau bò lổm ngổm ra ngoài thùng, đậu thành đám ở chân giá. Những lúc đó nên gọi người bán ngay, kèm video miệng tổ.
Một lưu ý: các dấu hiệu ở miệng tổ phụ thuộc thời tiết. Trời mưa dầm, lạnh thì đàn khỏe cũng ít ra. Đừng vội kết luận trong ngày mưa, hãy chờ một buổi nắng rồi quan sát lại vào giữa buổi sáng.
Dấu hiệu phải báo người bán ngay trong ngày
Ổ trứng sụp, rơi xuống đáy. Ấu trùng bị lật và đè sẽ chết, đàn mất một lứa ong non.
Mật chảy lênh láng. Nhiều bình vỡ cùng lúc, ong chết dính mật, mùi chua bốc lên.
Lớp ong chết dày ở đáy. Nhất là khi thùng nóng lúc nhận, dấu hiệu bị phơi nắng trên đường.
Có giòi trong bình phấn. Ấu trùng ruồi phát triển rất nhanh trong đàn đang yếu.
Mùi thối, mùi lên men nồng. Không phải mùi sáp thơm và mật chua nhẹ quen thuộc.
Ong ít bất thường so với video trước khi mua. So với video người bán gửi, đàn thưa hẳn đi.
Thùng khác với thùng đã thỏa thuận. Đã hẹn gỗ dày mà nhận ván mỏng, hoặc nhận khúc gỗ rỗng thay vì thùng.
Không thấy ô trứng mới, không có bình phấn. Dấu hiệu đàn có thể đang không có chúa đẻ.
Ong bỏ ra ngoài thành đám. Đậu thành chùm ngoài thùng, không chịu vào lại.
Lưới bịt cửa bị bung khi nhận. Ong có thể đã thoát ra dọc đường, đàn hao hụt.
Thùng ướt sũng, có mốc. Đàn bị dầm mưa hoặc thùng bị đặt chung với hàng ướt.
Ghi lại bằng chứng thế nào cho đủ?
Video không cắt. Từ lúc nhận thùng đến lúc mở nắp xong, giữ nguyên tệp gốc, không chỉnh sửa.
Ảnh bốn mặt thùng. Chụp cả nắp, đáy, và cửa tổ còn bịt lưới.
Ảnh ổ trứng. Chụp gần, đủ sáng, thấy rõ hình dạng và màu sáp.
Ảnh đáy thùng. Thấy được lượng ong chết và mật đổ nếu có.
Ghi giờ nhận. Ghi chú giờ shipper giao, thời tiết lúc nhận, nóng hay mưa.
Lưu thông tin vận đơn. Mã đơn, tên đơn vị chở, ảnh phiếu gửi nếu có.
Chụp lại tin nhắn thỏa thuận. Phần ghi loài, thùng, điều kiện bảo hành, để đối chiếu.
Video miệng tổ ngày hôm sau. Quay vào giữa buổi sáng nắng ráo, khoảng một phút.
Lặp lại vào ngày thứ ba. Hai video cách nhau cho thấy đàn đang hồi hay đang suy.
Gửi người bán ngay. Gửi kèm mô tả ngắn, đừng chỉ gửi ảnh mà không nói gì.
Không tự ý xử lý mạnh tay. Chưa hỏi người bán thì đừng sang thùng, chia đàn hay vét mật, vì sẽ khó phân định lỗi.
Câu hỏi thường gặp
Nhận tổ ong dú giống xong có nên mở cửa tổ ngay không?
Thường nên để thùng nghỉ ở chỗ đặt cố định một lúc cho đàn bình tĩnh rồi mới mở cửa, và tránh mở giữa trưa nắng. Thời điểm cụ thể nên làm theo lời dặn của người bán, vì họ biết đàn đã bị chở bao lâu.
Ong chết bao nhiêu sau khi chở là bình thường?
Không có con số cố định. Một ít ong chết rải rác ở đáy sau chuyến chở là thường gặp. Nếu ong chết phủ thành lớp dày, hoặc nhiều hơn hẳn số ong còn sống bò quanh ổ trứng, thì nên báo người bán.
Không biết nhìn ổ trứng thì kiểm thế nào?
Cứ quay video rõ nét bên trong rồi gửi người bán, nhờ họ chỉ từng phần. Người bán tử tế sẽ giải thích chỗ nào là ổ trứng, chỗ nào là bình mật, bình phấn.
Shipper không chờ cho mở kiểm thì sao?
Tổ ong sống thường không cần mở trước mặt shipper; quan trọng là quay video liền mạch từ lúc nhận. Nếu thùng có dấu hiệu hư hỏng bên ngoài thì nên chụp ngay khi shipper còn ở đó.
Bao lâu sau khi nhận thì không còn được bảo hành?
Tùy từng nơi bán. Hãy hỏi rõ và ghi bằng tin nhắn trước khi đặt. Ở cửa hàng Shop Ong Dú cũng vậy, bà con nên hỏi rõ chính sách đổi trả trước khi đặt để biết phải báo trong khoảng thời gian nào.
