Sáp ong dú mua về dùng được vào khá nhiều việc: mồi hộp ong mới cho có mùi tổ, làm nến nhỏ, lau bóng đồ gỗ, giữ đồ da, làm đồ thủ công. Việc nào cần sạch, cần đẹp như nến và lau đồ trong nhà thì chọn sáp đã lọc. Việc mồi hộp ong thì sáp thô, còn mùi tổ, lại tốt hơn.
Một chị bán tạp hoá ở Củ Chi kể mua được ký sáp ong dú, về nấu làm nến thì nến cháy khói, mùi hăng, màu nâu đục. Chị tưởng mua nhầm hàng giả. Thật ra sáp ong dú vốn khác sáp ong mật: nó lẫn keo nhựa cây, màu sẫm, dẻo hơn. Biết trước chuyện đó thì chị đã chọn đúng loại, dùng đúng việc, và không bực.
Sáp ong dú khác sáp ong mật ở đâu
Sáp ong mật mà mình hay thấy là những bánh vàng tươi, cứng, mùi thơm ngọt. Nó lấy từ bánh tổ lục giác, nấu lọc ra khá tinh. Sáp ong dú thì khác. Ong dú không xây bánh tổ lục giác, nó xây bình mật, bình phấn, vách ngăn bằng sáp trộn nhựa cây. Nên khi nấu ra, sáp ong dú thường sẫm màu hơn, mùi nhựa đậm hơn, dẻo hơn.
Lượng sáp mỗi hộp cũng rất ít. Sau khi lấy mật, bình sáp rỗng được gom lại, nấu chảy, lọc, đổ khuôn. Một trại nhỏ phải gom nhiều đợt mới được một khối. Đó là lý do sáp ong dú không có sẵn như sáp ong mật, và không nên đòi màu đẹp như sáp ong mật.
Khi người bán đưa một khối sáp vàng tươi, cứng, mùi ngọt như sáp ong mật mà nói là sáp ong dú, mình nên hỏi lại. Có thể họ bán nhầm, có thể họ trộn. Sáp ong dú thật đa phần có sắc nâu vàng đến nâu sẫm, bóp ấm tay thì dẻo nhanh.
Điều này quyết định việc dùng. Làm nến trang trí cần màu đẹp, cháy sạch thì sáp ong dú phải lọc kỹ, có khi người làm nến pha thêm sáp khác. Còn mồi hộp ong thì mùi tổ ong dú mới là thứ quý, sáp càng nguyên mùi càng tốt.
Từng việc dùng sáp ong dú và loại sáp nên chọn
Mồi hộp ong mới. Sáp thô, còn mùi tổ. Quét một lớp mỏng trong hộp, quanh miệng hộp để đàn mới dễ nhận.
Trét khe hộp ong. Sáp thô hoặc sáp trộn keo. Đủ dẻo để lấp khe, chống kiến chui vào.
Làm nến nhỏ trong nhà. Sáp đã lọc kỹ. Sáp thô cháy khói, mùi hăng, bấc dễ tắt.
Lau bóng đồ gỗ. Sáp đã lọc, trộn với dầu ăn được như dầu dừa. Màu sẫm của sáp ong dú hợp với gỗ tối màu.
Giữ đồ da. Sáp đã lọc, thoa mỏng, lau đều. Thử ở góc khuất trước vì sáp sẫm có thể làm da sáng màu đổi màu.
Bọc vải sáp đựng đồ ăn. Sáp đã lọc sạch. Nếu làm để gói thức ăn thì phải chắc chắn sáp không dính thuốc, dầu.
Đánh sáp dây, chỉ khâu. Một mẩu sáp lọc là đủ, dùng rất lâu.
Bôi trơn ngăn kéo, bản lề gỗ. Sáp nào cũng được, kể cả sáp thô.
Làm son dưỡng, kem tự chế. Chỉ dùng sáp lọc thật sạch, nguồn rõ, và thử trên da trước. Ai da nhạy cảm thì hỏi bác sĩ da liễu.
Làm quà thủ công. Sáp lọc đổ khuôn nhỏ, gói giấy kraft. Ghi rõ là sáp ong dú để người nhận khỏi bất ngờ vì màu sẫm.
Dạy trẻ làm đồ thủ công. Sáp lọc, người lớn nấu chảy, trẻ chỉ nặn khi sáp đã ấm vừa tay.
Sáp đã lọc và sáp thô: khác nhau thế nào khi cầm trên tay
Sáp thô là bình sáp gom về, có khi chỉ nấu sơ rồi đóng khối. Nhìn mặt khối thấy lợn cợn, có vụn đen, có chỗ sẫm chỗ nhạt. Bẻ ra bên trong có thể còn xác ong, mảnh phấn khô. Ngửi mùi tổ rất rõ: chua chua của phấn, hăng hăng của keo.
Sáp đã lọc là sáp nấu lại với nước, lọc qua vải hoặc lưới mịn, để lắng, cạo bỏ cặn đáy. Khối sáp lọc mặt mịn, màu đều hơn, bẻ ra bên trong đồng nhất. Mùi vẫn có nhưng dịu hơn. Muốn sáp sáng màu hơn nữa thì phải lọc nhiều lần, tốn công, tốn sáp.
Vì vậy giá hai loại không thể như nhau. Sáp lọc kỹ hao hụt nhiều hơn, mất công hơn. Người mua nên hiểu trước để không so giá sáp lọc với sáp thô như so hai thứ giống hệt nhau.
Nếu mình biết tự nấu lọc, mua sáp thô về tự làm cũng được, chỉ cần nồi riêng, không dùng chung nồi nấu ăn, và làm ở chỗ thoáng. Sáp đun quá nóng có thể bốc cháy; đừng đun trực tiếp trên lửa lớn, nên đun cách thuỷ và luôn có người trông.
Checklist kiểm sáp ong dú khi nhận hàng
Nhìn màu. Nâu vàng đến nâu sẫm là bình thường với sáp ong dú. Vàng tươi đều tăm tắp thì hỏi lại nguồn.
Ngửi. Mùi tổ, mùi nhựa cây. Mùi dầu hoả, mùi nến công nghiệp, mùi hoá chất là đáng ngờ.
Bóp ấm tay. Sáp ong dú mềm dẻo khá nhanh trong lòng bàn tay.
Cắt đôi một góc. Sáp lọc thì bên trong đều. Sáp thô thì thấy vụn.
Nhìn đáy khối. Sáp lọc kỹ thì đáy ít cặn. Đáy dày cặn đen là lọc chưa kỹ.
Cạo thử bằng móng tay. Sáp thật để lại vệt mịn, không bở vụn như sáp trộn bột.
Cân lại. Mua theo ký thì cân lại, nhất là sáp thô có thể lẫn nước.
Xem bao bì. Túi kín hoặc hộp. Sáp gặp nắng mềm ra, dính vào giấy báo thì khó gỡ.
Chụp ảnh lúc mở gói. Có gì bất thường thì có ảnh gửi người bán.
Cất nơi mát, khô. Sáp để lâu được nếu tránh nắng và tránh chuột, gián.
Để xa bếp lửa. Sáp là vật dễ cháy khi gặp nhiệt cao.
Mua sáp ong dú ở đâu, hỏi gì
Trại ong dú. Nơi có nhiều hộp mới gom được sáp. Hỏi họ có nấu lọc không, lọc mấy lần.
Người nuôi quanh nhà. Nhiều nhà nuôi vài hộp có sáp để dành, không bán thường xuyên.
Cửa hàng lấy hàng từ trại. Cửa hàng Shop Ong Dú bán mật ong dú và tổ giống từ Trại Ong Quý – Aron Bee; sáp ra theo đợt nên muốn mua thì hỏi trước xem trại có không.
Nói rõ việc mình dùng. Mồi hộp, làm nến hay làm đồ dùng trên da. Người bán có kinh nghiệm sẽ chỉ đúng loại.
Hỏi sáp có trộn không. Sáp ong dú trộn sáp ong mật hay sáp khác phải được nói rõ.
Hỏi lượng có sẵn. Cần đều đặn thì hỏi họ có gom được theo tháng, theo mùa không.
Mua thử khối nhỏ. Thử làm một mẻ nến, một lần lau gỗ rồi mới mua thêm.
Hỏi về thuốc trừ sâu quanh trại. Sáp có thể giữ lại một phần chất từ môi trường quanh tổ, nên trại sát vườn phun thuốc nhiều thì hỏi kỹ nếu định dùng lên da.
Hỏi đóng gói mùa nóng. Sáp mềm ra trên đường, bọc túi kín hai lớp là chắc.
Hỏi rõ đổi trả. Hỏi rõ chính sách đổi trả trước khi đặt, nhất là khi mua số lượng.
Giữ tin nhắn trao đổi. Có gì sai khác thì còn căn cứ nói chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Sáp ong dú làm nến có thơm không?
Có mùi nhưng không ngọt như sáp ong mật; mùi sáp ong dú thường pha hương nhựa cây. Sáp thô cháy có khói và mùi hăng, sáp lọc kỹ cháy êm hơn. Muốn nến đẹp thì chọn sáp lọc và thử làm một cây nhỏ trước.
Sáp ong dú có dùng làm son dưỡng được không?
Được nếu sáp đã lọc thật sạch và rõ nguồn. Tuy vậy sáp ong dú lẫn keo nhựa cây, có thể gây kích ứng ở da nhạy cảm. Thử một chút ở cổ tay trước, ai có bệnh da thì hỏi bác sĩ da liễu.
Vì sao sáp ong dú màu nâu chứ không vàng tươi?
Vì ong dú trộn nhựa cây vào sáp khi xây tổ, và sáp còn dính phấn, keo. Màu nâu là bình thường. Sáp vàng tươi giống hệt sáp ong mật mà nói là sáp ong dú thì nên hỏi lại nguồn.
Sáp ong dú để được bao lâu?
Sáp là vật liệu bền, cất nơi khô mát, kín, tránh nắng thì để rất lâu. Mặt sáp có thể nổi lớp phấn trắng mờ theo thời gian, hơ nhẹ là mất. Chỉ cần giữ tránh chuột, gián và xa lửa.
Mua sáp ong dú để mồi hộp nuôi ong thì cần bao nhiêu?
Mồi một hộp chỉ cần một lượng nhỏ, quét lớp mỏng là đủ. Nên chọn sáp thô còn mùi tổ, không dính dầu hay thuốc. Cách đặt hộp và dụ đàn thì tham khảo thêm hướng dẫn nuôi.
