Người mới nuôi thường hợp nhất với đàn đã tách và ổn định một thời gian, đã thấy chúa đẻ đều — nằm giữa hai đầu. Đàn vừa tách xong nhẹ, dễ chở nhưng rủi ro chưa có chúa đẻ; đàn lâu năm đông, chắc nhưng nặng, chở xa dễ vỡ bình mật và thường cần sang thùng sớm.
“Đàn mới tách có đỡ hơn không, lấy về nuôi lớn dần cũng được mà?” Câu này nghe rất hợp lý, giống như mua cây giống nhỏ về trồng. Nhưng một đàn ong vừa tách không giống cây con. Nó giống một gia đình vừa dọn nhà mà chưa chắc có người chủ hộ: nếu chúa mới không ra được, cả đàn tàn dần dù bên ngoài trông vẫn có ong bay.
Đàn mới tách và đàn lâu năm khác nhau ở chỗ nào?
Khi trại tách đàn, một phần ong thợ, một phần ổ trứng và kho thức ăn được chuyển sang thùng mới. Phần nào giữ chúa cũ thì tiếp tục sống bình thường. Phần còn lại phải tự nuôi ra chúa mới từ những ô chúa có sẵn trong ổ trứng. Chúa mới nở ra còn phải bay đi giao phối, quay về, rồi mới bắt đầu đẻ.
Trong khoảng thời gian chờ đó, đàn mới tách giống như đang đứng trên dây. Thời tiết xấu, kiến quấy, chở xóc, đều có thể làm hỏng việc ra chúa. Người mua nhận đàn ở giai đoạn này là đang nhận phần rủi ro lớn nhất của cả quá trình nhân giống.
Đàn lâu năm thì ngược lại: đông ong, ổ trứng to, nhiều bình mật bình phấn, chúa đẻ ổn định. Nhưng chính sự đầy đặn đó lại là bất lợi khi chở. Thùng nặng, bình mật nhiều, mỗi cú xóc là vài bình vỡ, mật chảy xuống làm ong dính chết. Đàn càng đầy, thùng càng chật, càng sớm phải tính chuyện sang thùng hoặc chia đàn.
Ở giữa là đàn đã tách được một thời gian, người bán đã thấy ô trứng mới được xây liên tục. Đàn này đã qua đoạn nguy hiểm nhất, chưa quá nặng nề, kho vừa phải. Với người mới, đây thường là lựa chọn cân bằng nhất.
Đàn vừa tách: được gì, mất gì?
Được: thùng nhẹ. Dễ bê, dễ chở, ít bình mật nên ít vỡ dọc đường.
Được: thùng thường còn rộng. Đàn còn nhiều chỗ để lớn, chưa phải sang thùng sớm.
Được: nhìn đàn phát triển từ nhỏ. Người thích quan sát sẽ thấy rõ đàn lớn dần qua từng tuần.
Mất: chưa chắc có chúa đẻ. Đây là rủi ro lớn nhất. Không có chúa đẻ thì đàn không có ong non thay thế.
Mất: ít ong giữ nhà. Đàn thưa thì canh miệng tổ yếu, kiến và ruồi nhỏ dễ lọt vào.
Mất: kho thức ăn mỏng. Gặp vài ngày mưa liền là đàn đói.
Mất: nhạy với thời tiết. Nắng gắt, lạnh, mưa dầm đều làm đàn mới tách chao đảo hơn đàn mạnh.
Mất: khó phân định bảo hành. Đàn hỏng vì không ra được chúa hay vì chỗ đặt? Hai bên dễ hiểu khác nhau.
Cần hỏi: tách ngày nào. Để biết đàn đang ở giai đoạn nào của việc ra chúa.
Cần hỏi: phần này giữ chúa cũ hay đang nuôi chúa mới. Phần giữ chúa cũ thường ít rủi ro hơn.
Cần thỏa thuận: bảo hành cho trường hợp không có chúa. Ghi rõ trong bao lâu, xử lý thế nào.
Đàn lâu năm: được gì, mất gì?
Được: đông ong. Canh giữ tốt, chống kiến và ruồi nhỏ khỏe hơn.
Được: chúa đẻ ổn định. Ổ trứng to, ong non ra đều.
Được: kho thức ăn dày. Vượt qua những ngày mưa, ngày đổi chỗ dễ hơn.
Được: chịu va chạm tốt hơn. Mất một ít ong dọc đường vẫn còn đủ sức.
Mất: thùng nặng. Bê vác, chở xe máy vất vả, dễ nghiêng đổ.
Mất: nhiều bình mật dễ vỡ. Chở xóc là mật chảy, ong dính chết, mùi mật kéo kiến.
Mất: thùng có thể đã cũ hoặc chật. Sắp phải sang thùng, người mới làm việc này dễ làm hỏng đàn.
Mất: có thể sắp chia đàn tự nhiên. Đàn quá đông trong thùng chật có thể có những biến động mà người mới chưa quen xử lý.
Mất: giá thường cao hơn. Ở nhiều nơi, đàn lâu năm được báo giá cao hơn đàn mới tách.
Cần hỏi: đàn đã ở thùng này bao lâu. Để biết còn bao lâu nữa phải tính chuyện sang thùng.
Cần hỏi: chở bằng cách nào. Đàn lâu năm càng cần chở êm, đặt thẳng đứng, chạy giờ mát.
Vậy người mới nên chọn loại nào?
Nếu đây là tổ đầu tiên, nên ưu tiên đàn đã qua giai đoạn ra chúa, người bán chỉ được chỗ ô trứng mới xây. Lúc đó mình chỉ cần học cách đặt tổ, giữ chỗ khô ráo, chặn kiến, chưa phải lo chuyện đàn có chúa hay không.
Nếu ở gần trại, có thể đến tận nơi nhận và trại hỗ trợ sát sao, đàn mới tách cũng là lựa chọn được, nhất là khi muốn học cách quan sát đàn lớn dần. Nhưng cần có thỏa thuận bảo hành rõ cho trường hợp đàn không ra được chúa.
Đàn lâu năm hợp với người đã nuôi vài mùa, biết sang thùng và có chỗ chở êm. Người mới mua đàn lâu năm thường gặp cảnh đàn quá đầy, vài tháng sau đã phải xử lý chuyện thùng chật trong khi chưa có kinh nghiệm.
Ở cửa hàng Shop Ong Dú, tổ giống niêm yết 2.900.000đ một tổ, lấy từ Trại Ong Quý – Aron Bee ở Trảng Bàng, Tây Ninh. Khi đặt, bà con cứ hỏi thẳng đàn tách được bao lâu, đã thấy chúa đẻ chưa, và hỏi rõ chính sách đổi trả trước khi đặt.
Cách biết đàn đã tách bao lâu
Hỏi thẳng ngày tách. Người bán giữ sổ hoặc ghi ngày trên thùng sẽ trả lời ngay.
Nhìn lớp keo quanh miệng tổ. Đàn ở lâu thường đã xây ống miệng tổ và trát keo dày hơn quanh cửa.
Nhìn độ đầy trong thùng. Đàn mới tách còn nhiều khoảng trống, đàn lâu năm kín bình chứa.
Nhìn ổ trứng. Ổ nhỏ gọn hay đã lan rộng chiếm phần lớn thùng.
Nhìn ô trứng mới. Có ô mới xây liên tục là dấu hiệu đàn đã có chúa đẻ.
Đừng chỉ nhìn màu thùng. Thùng mới chưa chắc đàn mới, có thể vừa sang thùng. Thùng cũ chưa chắc đàn lâu năm, có thể tái sử dụng thùng.
Hỏi đàn mẹ ở đâu. Nhờ quay cả đàn mẹ nếu được, để thấy đàn con lấy từ đâu.
Xin ảnh lúc tách. Nhiều trại chụp lại ngày tách để theo dõi.
So video hai thời điểm. Video lúc chào bán và video lúc đóng gói cho thấy đàn đang lớn hay đang yếu đi.
Hỏi về ô chúa. Người bán hiểu nghề sẽ giải thích đàn đã ra chúa từ ô nào, khi nào.
Ghi vào tin nhắn mua bán. Ngày tách, tình trạng chúa, để sau này đối chiếu khi cần bảo hành.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ong dú mới tách bao lâu thì nên bán?
Không có con số chung, vì còn tùy loài, mùa và sức đàn. Mốc hợp lý là khi người bán đã thấy ô trứng mới được xây đều, tức đàn đã có chúa đẻ. Trước mốc đó, rủi ro dồn phần lớn sang người mua.
Đàn mới tách có rẻ hơn đàn lâu năm không?
Ở nhiều nơi là có, vì đàn nhỏ hơn và rủi ro cao hơn. Nhưng giá thấp hơn không có nghĩa là lợi hơn với người mới nếu đàn không ra được chúa.
Đàn lâu năm chở xa có sao không?
Chở được nhưng phải êm, đặt thẳng, chạy giờ mát, vì đàn đầy bình mật dễ vỡ khi xóc. Quãng càng xa, càng nên hỏi kỹ người bán cách chèn thùng.
Làm sao biết đàn mua về đã có chúa đẻ?
Sau vài ngày ổn định, nếu trời thuận, mở nhẹ thấy có ô trứng mới được xây thêm và có ong non màu nhạt bò quanh ổ là dấu hiệu tốt. Không thấy gì mới sau một thời gian thì nên gửi video hỏi người bán.
Có nên mua một đàn mới tách và một đàn ổn định để so?
Với người muốn học, cách này giúp thấy rõ khác biệt. Nhưng nên làm khi đã có chỗ đặt tốt và thời gian theo dõi, và cần thỏa thuận bảo hành riêng cho từng tổ.
