Người mới nuôi ong dú chỉ cần mua một bộ đồ nghề rất nhỏ: một con dao mỏng và một thìa gạt bằng inox, đèn pin, đôi găng mỏng, khăn trùm tóc, vài thứ chống kiến cho chân kệ. Tới mùa lấy mật thì sắm thêm dụng cụ hút mật, lưới lọc và hũ thủy tinh sạch. Phần lớn những món còn lại trong các bộ "đầy đủ" là chưa cần, hoặc là đồ của ong mật.
Chuyện hay gặp thế này: tổ giống đặt xong, còn ba bốn ngày nữa mới tới, người mua mở điện thoại tìm "đồ nghề nuôi ong" rồi bỏ vào giỏ cả chục món cho chắc ăn. Tới khi tổ về, món dùng mỗi tuần chỉ có con dao với cây đèn. Bài này xếp đồ nghề theo đúng việc mình sẽ làm với tổ, để bà con biết món nào sắm trước, món nào chờ, món nào bỏ qua.
Bài chỉ nói chuyện mua sắm. Cách mở tổ, cách tách đàn, cách lấy mật từng bước là chuyện của trang hướng dẫn nuôi.
Vì sao người mới hay mua thừa đồ nghề ong dú?
Lý do đầu tiên là đồ nghề ong mật và đồ nghề ong dú bày chung một chỗ. Ong mật là loài có ngòi, nuôi trong thùng có khung cầu, mật nằm trong bánh tổ lục giác, nên cần bình hun khói, bộ áo bảo hộ kín, máy quay mật. Ong dú là ong không ngòi, mật đựng trong những bình sáp tròn nhỏ như hạt đậu tới quả nho, tổ không có khung cầu. Phần lớn đồ của ong mật không có chỗ dùng ở đây.
Lý do thứ hai là tâm lý sợ thiếu. Ai mới nuôi cũng hình dung cảnh mở thùng ra mà trong tay không có gì, nên mua dư cho yên tâm. Nhưng với ong dú, việc thường ngày rất nhẹ: nhìn cửa tổ, mở nắp xem nhanh, lau chỗ kiến bò, ghi lại. Việc nặng nhất trong năm là lấy mật và tách đàn, mà hai việc này mỗi năm chỉ vài lần.
Lý do thứ ba là các bộ trọn gói thường được gom theo số món cho trông nhiều, chứ không theo việc. Một bộ mười lăm món có khi chỉ năm món mình dùng tới. Mười món kia nằm trong kho, gỉ dần, có món chưa từng bóc túi.
Cách tránh rất đơn giản: trước khi bấm mua, hỏi món đó dùng cho việc gì, mỗi tháng dùng mấy lần. Không trả lời được thì để lại. Năm đầu cứ mua ít, thiếu tới đâu bù tới đó. Đồ nghề ong dú phần lớn là đồ nhỏ, sắm thêm lúc nào cũng kịp.
Đồ nghề tối thiểu cần có trước khi tổ giống về
Dao mỏng lưỡi inox. Dùng để tách nhẹ nắp thùng bị keo ong dán chặt và cắt phần sáp thừa. Chọn lưỡi mỏng, mũi hơi bằng, dài cỡ một gang tay là vừa, cán cầm chắc không trơn khi tay dính keo.
Thìa gạt hoặc cây nạy dẹt. Keo ong dú rất dính, nắp đậy lâu ngày bám chặt. Một cây nạy dẹt bằng inox giúp mở nắp mà không giật mạnh làm rung cả tổ.
Đèn pin nhỏ ánh trắng. Bên trong tổ tối, nhất là thùng đặt dưới tán cây. Đèn đeo đầu càng tiện vì hai tay rảnh. Tránh soi đèn quá lâu vào cửa tổ.
Găng tay mỏng ôm tay. Ong dú không chích nhưng hay bu và cắn nhẹ, lại có keo dính tay. Găng mỏng giữ được cảm giác ngón tay, không vướng như găng da dày của nghề ong mật.
Khăn trùm tóc hoặc mũ có lưới nhẹ. Ong dú thích chui vào tóc, tai, gỡ ra mất công. Một khăn trùm hay mũ lưới nhẹ là đủ, không cần cả bộ áo kín.
Băng keo giấy hoặc băng dính vải. Dán tạm khe hở trên nắp hay chỗ nối thùng khi vận chuyển, khi chưa kịp sửa. Chọn loại bóc ra không để lại nhiều keo trên gỗ.
Đồ chống kiến cho chân kệ. Chén nước, ống nhựa bọc chân hay vòng chắn là loại an toàn. Đừng mua phấn hoặc bột diệt kiến rắc gần thùng, ong đi qua cũng dính.
Tấm che mưa nắng. Một tấm tôn nhỏ, tấm nhựa hay mái che làm sẵn đặt trên nóc thùng. Thùng phơi nắng trưa và hứng mưa tạt là lý do tổ yếu hay gặp nhất ở miền Nam.
Khăn lau sạch và một chai nước. Lau tay, lau dao sau mỗi lần mở tổ. Mấy món này nhà nào cũng có, không cần mua riêng.
Sổ tay hoặc ghi chú trên điện thoại. Ghi ngày mở tổ, thấy gì, có kiến hay không. Nhìn lại sau vài tháng mới biết tổ đang mạnh lên hay yếu đi.
Hộp có nắp để gom đồ. Một hộp nhựa trong đựng toàn bộ đồ nghề, ra vườn xách một lần là đủ. Đồ nhỏ để rời rất hay rơi vào cỏ.
Bút dầu hoặc thẻ đánh số thùng. Có từ hai thùng trở lên thì đánh số ngay từ đầu, ghi chép mới không lẫn.
Đồ cho mùa lấy mật: mua trước hay chờ tới mùa?
Chưa cần sắm vào ngày nhận tổ. Tổ mới về cần thời gian ổn định, thường phải qua một thời gian mới có mật dư để lấy. Mua đồ lấy mật lúc này là để nằm chờ.
Dụng cụ hút mật. Người có vài thùng thường dùng xi lanh lớn hoặc bơm hút tay. Chỉ khi số thùng tăng lên nhiều mới tính chuyện máy hút điện.
Dao nhọn nhỏ để chọc bình sáp. Bình mật ong dú là bình sáp tròn, phải chọc thủng nắp bình mới hút được. Một mũi nhọn sạch bằng inox là đủ.
Lưới lọc inox hoặc vải lọc thực phẩm. Mật hút ra còn lẫn mảnh sáp, xác ong, phấn. Lọc ít nhất hai lớp, lớp thô trước lớp mịn sau.
Thau hoặc ca inox có mỏ rót. Hứng mật và rót sang hũ đỡ đổ. Inox dễ rửa, không ám mùi.
Phễu inox hoặc nhựa thực phẩm. Rót vào hũ miệng nhỏ mà không có phễu là dây mật ra ngoài, lau mãi không sạch.
Hũ thủy tinh nắp kín. Mật ong dú nhiều nước, dễ lên men, nên hũ cần nắp kín và có ron. Mua đủ cho một mùa, đừng mua cả thùng lớn khi chưa biết sản lượng.
Găng tay dùng một lần loại dùng cho thực phẩm. Lúc lọc và rót mật thì đổi sang găng sạch, không dùng chung đôi găng vừa mở tổ.
Khăn sạch và khay lót. Đặt dụng cụ lên khay sạch thay vì đặt thẳng xuống đất hay nắp thùng.
Cân nhỏ nếu định bán. Biết mỗi hũ bao nhiêu mật, mỗi lần lấy được bao nhiêu, để sau này tính giá và ghi chép cho đúng.
Khúc xạ kế để sau. Món này đo độ nước trong mật, hữu ích cho người bán đều đặn. Người mới lấy mật nhà ăn thì chưa cần.
Tạm thời mua mật thay vì vội lấy. Thời gian tổ còn yếu, nhà cần mật thì mua hũ nhỏ. Ở cửa hàng Shop Ong Dú, hũ 100ml giá 290.000đ, đủ để nếm và biết mật ong dú chuẩn vị thế nào trước khi tự lấy.
Chọn chất liệu: inox, thủy tinh, nhựa hay sắt?
Chất liệu là chỗ người mua đồ nghề ong dú hay bỏ qua nhất. Mật ong dú chua nhẹ và nhiều nước hơn mật ong thường. Vị chua đó là do axit tự nhiên trong mật. Gặp kim loại dễ gỉ như sắt, nhôm hay đồ mạ rẻ tiền, mật có thể ăn vào bề mặt kim loại, để lại vị lạ và làm đồ nghề xuống cấp nhanh.
Vì vậy mọi món chạm vào mật nên là inox, thủy tinh hoặc nhựa ghi rõ dùng cho thực phẩm. Với inox, người bán thường ghi loại 304, đây là loại hay dùng cho đồ bếp. Nếu người bán không nói được dao, lưới, ca là loại inox gì, hãy hỏi lại hoặc chọn món khác.
Với đồ nhựa, ống hút và bình chứa mật, cần ghi rõ dùng cho thực phẩm. Nhựa lạ, có mùi hắc khi mở túi là không nên dùng để đựng mật, vì mật hút mùi rất nhanh. Ống hút của bơm tay hay máy hút nên là loại trong suốt, nhìn được mật chảy và thấy chỗ bẩn để rửa.
Với những món không chạm vào mật như đèn pin, khăn trùm, chân kệ, thì chọn theo độ bền và độ tiện. Không cần chi nhiều tiền cho các món này.
Một mẹo nhỏ khi nhận hàng: đưa nam châm nhỏ lại gần lưỡi dao hay lưới lọc. Inox loại tốt thường hút rất yếu hoặc không hút. Mẹo này không thay được giấy tờ, nhưng giúp loại ra những món mạ sơ sài giả làm inox.
Checklist kiểm đồ nghề khi nhận hàng
Đếm đủ món theo đơn. Mở thùng ngay khi nhận, đếm trước khi người giao đi. Bộ nhiều món rất dễ thiếu một món nhỏ.
Lưỡi dao không mẻ, không gỉ chấm. Soi dưới nắng, nhìn kỹ mũi và sống dao. Gỉ chấm ngay khi mới mua là dấu hiệu chất liệu kém.
Mối hàn và chỗ nối không có kẽ hở. Kẽ hở ở cán dao, tay ca, khung lưới là chỗ mật đọng lại, rửa không ra, lâu ngày mốc.
Lưới lọc căng đều, không rách mép. Kéo nhẹ mép lưới, nhìn ngược sáng xem có lỗ to bất thường không.
Đồ nhựa không có mùi hắc. Mở túi ngửi. Có mùi lạ thì rửa bằng nước ấm rồi phơi, vẫn còn mùi thì đừng dùng đựng mật.
Hũ thủy tinh không mẻ miệng. Miệng hũ mẻ thì nắp không kín, mật dễ lên men và chảy rỉ.
Nắp hũ vặn khít, có ron. Thử vặn vài nắp bất kỳ, xem có lỏng hay kẹt không.
Găng tay đúng cỡ. Găng rộng làm thao tác vụng, dễ làm rơi đồ vào tổ.
Pin đèn còn, công tắc chắc. Bật thử ngay khi nhận. Đèn hỏng hay bị phát hiện đúng lúc đang cần.
Hướng dẫn và giấy tờ đi kèm. Với máy hút, cân, khúc xạ kế, hãy xem có giấy hướng dẫn và phiếu bảo hành không.
Chụp ảnh tình trạng hàng. Chụp lúc mở thùng. Có lỗi thì gửi ngay cho người bán, kèm ảnh.
Hỏi rõ chính sách đổi trả trước khi đặt. Mỗi nơi bán một cách, nên hỏi trước, đừng đợi có lỗi mới hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi ong dú có cần bình hun khói không?
Không cần. Ong dú không có ngòi nên không phải làm dịu bằng khói. Khói còn làm tổ xáo trộn và có thể ám mùi vào mật trong các bình sáp.
Mới nuôi một hai thùng thì nên mua máy hút mật điện không?
Chưa nên. Với vài thùng, xi lanh lớn hoặc bơm hút tay là đủ và dễ vệ sinh hơn. Máy điện chỉ đáng tính khi số thùng nhiều và lượng mật mỗi lần lấy đủ lớn.
Dùng dao làm bếp trong nhà để mở tổ được không?
Được nếu dao mỏng, sạch và bằng inox. Nhưng nên để riêng một con cho việc ong, vì keo ong dú bám lưỡi rất khó rửa, dùng chung dễ ám vào đồ ăn.
Đồ nghề nuôi ong mật có dùng cho ong dú được không?
Một số món dùng được như dao, đèn, găng mỏng, lưới lọc. Còn máy quay mật, khung cầu, tấm chân tầng, bình hun khói thì gần như không dùng tới vì cấu tạo tổ ong dú khác hẳn.
Mua đồ nghề trước hay đặt tổ giống trước?
Nên có sẵn bộ tối thiểu trước khi tổ về: đèn, dao, găng, đồ chống kiến và chỗ đặt thùng có che mưa. Đồ lấy mật thì chờ tới khi tổ ổn định mới mua. Khi đặt tổ giống ở cửa hàng Shop Ong Dú, cứ hỏi thêm người bán nên chuẩn bị gì cho chỗ đặt thùng.
Đồ nghề inox có cần thay sau vài năm không?
Inox tốt, rửa sạch và phơi khô sau mỗi lần dùng thì dùng được rất lâu. Món hay phải thay là găng tay, vải lọc và ống nhựa, vì chúng mòn, ám mùi hoặc khó rửa sạch hơn.
