Có một nhóm dụng cụ người nuôi ong dú gần như không bao giờ cần: bình hun khói, máy quay mật, khung cầu, tấm chân tầng, vách ngăn chúa và bộ áo bảo hộ kín từ đầu tới chân. Tất cả là đồ nghề của ong mật, loài có ngòi và làm tổ theo kiểu khác hẳn. Mua về thì phần lớn chỉ để nằm kho.
Một sai lầm hay gặp ở người mới: đặt cả bộ "nuôi ong chuyên nghiệp" vì thấy rẻ hơn mua lẻ, nhận về một thùng to, mở ra mới biết nửa thùng không biết dùng vào đâu. Tiền đó đủ để sắm đồ chống kiến, mái che và hũ đựng mật tốt, là những thứ thật sự có ích cho tổ ong dú.
Bài này không chê món đồ nào, vì món nào cũng có chỗ dùng ở nghề ong mật. Chỉ là bà con nuôi ong dú nên biết món nào không dành cho mình.
Vì sao đồ ong mật bị bán lẫn sang người nuôi ong dú?
Ở nhiều nơi, chữ "nuôi ong" được hiểu chung là nuôi ong mật. Cửa hàng vật tư, trang bán hàng, gian hàng nông cụ đều gom đồ theo chữ "ong", nên người tìm đồ nuôi ong dú sẽ gặp toàn đồ của ong mật. Người bán không hẳn có ý lừa, nhiều khi chính họ cũng không phân biệt.
Khác biệt nằm ở cách tổ được xây. Ong mật xây bánh tổ lục giác thẳng đứng trên khung gỗ, mật trữ trong các ô lục giác, nên nghề ong mật cần khung cầu, máy quay ly tâm để văng mật ra khỏi ô, dao cắt nắp sáp. Ong dú thì xây những bình sáp tròn rời nhau để chứa mật và phấn, ổ trứng xếp thành cụm, cửa tổ là một ống keo nhỏ. Không có khung, không có ô lục giác, nên cả chuỗi dụng cụ kia mất chỗ dùng.
Khác biệt thứ hai là ngòi. Ong mật chích đau, có người bị phản ứng nặng, nên bộ áo kín và bình hun khói là đồ bắt buộc. Ong dú không chích. Chúng bu, chui tóc, cắn nhẹ, có loài quét keo dính lên da. Khó chịu thì có, nguy hiểm thì không như ong mật.
Nắm hai điểm này rồi, bà con nhìn một món đồ là tự trả lời được: món này phục vụ khung cầu, ô lục giác hay vết chích không? Nếu có, nhiều khả năng mình không cần.
Những món có thể bỏ qua hẳn khi nuôi ong dú
Bình hun khói. Khói dùng để làm ong mật bớt hung. Ong dú không chích nên không cần, khói còn làm tổ rối loạn và có thể ám mùi vào mật.
Máy quay mật ly tâm. Máy này văng mật ra từ khung bánh tổ. Mật ong dú nằm trong bình sáp tròn, không có khung để quay.
Khung cầu và giá đỡ cầu. Tổ ong dú không xây trên khung. Thùng nuôi ong dú là hộp trống có ngăn, khác hẳn thùng ong mật.
Tấm chân tầng sáp. Đây là tấm in sẵn hình lục giác để ong mật xây tiếp. Ong dú không dùng cách xây này.
Vách ngăn chúa. Tấm lưới ngăn ong chúa lên tầng mật là của ong mật. Ở ong dú, khu trứng và khu bình mật nằm theo cách riêng của tổ.
Dao cắt nắp sáp chạy điện. Dùng để cắt lớp nắp trên bánh tổ trước khi quay. Với bình sáp nhỏ, một mũi nhọn sạch là đủ.
Bộ áo bảo hộ kín toàn thân. Nóng, đắt, không cần với ong không ngòi. Găng mỏng và khăn trùm tóc là đủ cho phần lớn việc.
Ủng cao cổ chuyên dụng. Ong dú không bò vào ống quần để chích. Dép kín hay giày vườn bình thường là được.
Thuốc dùng cho bệnh của ong mật. Các loại thuốc trị bệnh, trị ve của ong mật không có căn cứ để dùng cho ong dú. Rắc vào tổ là rủi ro cho cả đàn và cho mật.
Bàn chải quét ong lông dài. Dùng để quét ong khỏi khung cầu. Ong dú bu ít, cần thì thổi nhẹ hoặc chờ ong tự rời đi.
Thùng lắng mật dung tích lớn. Người có vài thùng ong dú mỗi lần lấy chỉ được ít mật. Một ca inox có mỏ rót là đủ dùng.
Bột, phấn diệt côn trùng rắc quanh tổ. Ong đi qua cũng dính. Chống kiến bằng nước hoặc vật chắn ở chân kệ an toàn hơn nhiều.
Bình hun khói và máy quay mật: hai món bị chào nhiều nhất
Bình hun khói là món hay được tặng kèm trong các bộ dụng cụ, vì trông nó rất ra dáng nghề ong. Người mới cầm lên thấy hợp lý: mở tổ thì phải có khói. Nhưng với ong dú, khói không làm ong hiền đi, vì ong vốn đã không chích. Khói chỉ làm ong hoảng, bay loạn, có khi bỏ cửa tổ. Khói phả vào gần bình mật đang hở còn có nguy cơ để lại mùi khét trong mật, mà người mua mật ong dú lại rất chú ý vị.
Máy quay mật thì đắt hơn nhiều. Có người mua vì nghĩ quay ly tâm sẽ sạch hơn hút. Thực tế mật ong dú không nằm trong khung để đặt vào máy. Có người thử cắt cả cụm bình sáp bỏ vào lồng quay, kết quả là sáp vỡ vụn lẫn vào mật, ổ trứng gần đó cũng hỏng theo. Lọc lại rất mất công, và tổ phải mất thời gian dài mới xây lại được.
Nếu đã lỡ mua, bình hun khói có thể giữ lại làm đồ trưng hoặc cho bạn nuôi ong mật. Máy quay mật còn mới thì nên hỏi người bán chuyện đổi trả, hoặc bán lại cho người nuôi ong mật. Đừng cố tìm cách dùng cho ong dú chỉ vì tiếc tiền.
Bài học chung: món nào càng to, càng đắt, càng nên hỏi kỹ nó phục vụ việc gì trước khi mua.
Những món chưa cần ở năm đầu, để sau hãy tính
Máy hút mật chạy điện. Hữu ích khi có nhiều thùng. Năm đầu vài thùng thì xi lanh, bơm tay là đủ.
Máy hạ thủy phần. Dùng để giảm nước trong mật cho bền hơn. Người mới lấy mật nhà ăn chưa cần, cất tủ lạnh là được.
Khúc xạ kế đo độ nước. Đáng mua khi đã bán mật đều đặn và cần ghi chất lượng từng mẻ.
Hũ thủy tinh mua theo thùng lớn. Chưa biết sản lượng mà mua cả trăm hũ thì nằm kho, bám bụi, phải rửa lại.
Hộp quà, nhãn in sẵn. Chỉ cần khi đã có khách quen và lượng mật ổn định.
Thùng nuôi dự phòng số lượng nhiều. Một hai thùng trống để tách đàn là đủ. Đóng dư nhiều thùng thì gỗ để lâu cong vênh.
Dụng cụ dẫn dụ đàn hoang. Việc bắt đàn ngoài tự nhiên tốn công và không chắc. Năm đầu nên tập trung giữ tổ đã có.
Camera theo dõi tổ. Thú vị nhưng không làm tổ khỏe thêm. Nhìn cửa tổ mỗi sáng vài phút cho biết nhiều hơn.
Cân lớn để cân cả thùng. Có ích khi muốn theo dõi tổ nặng lên theo mùa, nhưng không cần ngay từ đầu.
Kệ sắt cao cấp nhiều tầng. Kệ gỗ hay chân bê tông kê vững, có chống kiến là đủ cho vài thùng.
Bộ đồ nghề tách đàn chuyên dụng. Dao mỏng, thìa gạt và một thùng trống là những món chính, phần lớn đã có trong bộ tối thiểu.
Sách, khóa học trả phí đắt. Nên đọc tài liệu miễn phí và đi xem trại thật trước, rồi mới quyết có cần học sâu hơn không.
Cách hỏi người bán để không bị gài thêm món
Hỏi món này dùng cho ong dú hay ong mật. Người bán hiểu nghề sẽ trả lời ngay và thẳng.
Hỏi món này dùng vào bước nào. Nếu câu trả lời là chung chung kiểu "nuôi ong thì phải có", hãy cân nhắc lại.
Xin danh sách món trong bộ trước khi trả tiền. Đối chiếu từng món với danh sách tối thiểu của mình, gạch những món không cần.
Hỏi có bán lẻ từng món không. Nhiều nơi bán lẻ được, mình chỉ lấy đúng món cần.
Hỏi chất liệu những món chạm vào mật. Inox loại gì, nhựa có dùng cho thực phẩm không. Không trả lời được thì đừng dùng để đựng mật.
Hỏi cách vệ sinh. Món có nhiều khe, ống khó tháo là món rửa khổ, mật đọng lại sinh mốc.
Hỏi phụ tùng thay thế. Với máy hút, cân điện tử, hỏi xem ống, ron, pin có dễ mua thay không.
Hỏi chính sách đổi trả trước khi đặt. Biết trước điều kiện đổi khi hàng lỗi, hàng không đúng mô tả.
Cảnh giác với câu "tặng kèm". Đồ tặng kèm nhiều khi là món dư, không làm bộ hàng đáng tiền hơn.
Hỏi người nuôi ong dú lâu năm. Một cuộc gọi cho người đã nuôi vài năm giúp gạch bớt cả nửa danh sách.
Mua ít trước, bổ sung sau. Đồ nghề ong dú nhỏ, dễ mua thêm. Thiếu một hai món không làm hỏng tổ ngay.
Để dành tiền cho thứ quan trọng hơn. Tiền tiết kiệm được nên dành cho tổ giống khỏe và chỗ đặt thùng tốt. Ở cửa hàng Shop Ong Dú, tổ ong dú giống lấy từ Trại Ong Quý – Aron Bee ở Trảng Bàng, Tây Ninh, niêm yết 2.900.000đ một tổ.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có chích không mà không cần áo bảo hộ?
Ong dú là ong không ngòi nên không chích. Chúng có thể bu vào tóc, cắn nhẹ hoặc dính keo lên da. Găng mỏng và khăn trùm tóc là đủ cho phần lớn người nuôi.
Đã lỡ mua bình hun khói thì có dùng được việc gì không?
Với ong dú thì gần như không. Có thể giữ lại nếu sau này nuôi thêm ong mật, hoặc nhượng lại cho người nuôi ong mật thay vì cố dùng cho tổ ong dú.
Thùng nuôi ong mật có cải tạo để nuôi ong dú được không?
Kích thước và cách chia ngăn của thùng ong mật không hợp với ong dú, cải tạo thường mất công hơn đóng mới. Nên mua hoặc đóng thùng làm riêng cho ong dú.
Bộ dụng cụ trọn gói có lúc nào đáng mua không?
Có, khi mình đã đối chiếu từng món và thấy phần lớn món trong bộ đều cần, còn giá bộ không cao hơn tổng giá mua lẻ những món đó. Nếu bộ chứa nhiều món của ong mật thì mua lẻ lợi hơn.
Có cần mua thuốc phòng bệnh cho tổ ong dú không?
Không nên tự mua thuốc về rắc hay xịt vào tổ. Thuốc làm cho ong mật không có căn cứ dùng cho ong dú. Tổ có biểu hiện lạ thì hỏi người nuôi có kinh nghiệm hoặc cán bộ khuyến nông, thú y ở địa phương.
Tiền tiết kiệm từ đồ nghề nên dùng vào đâu?
Ưu tiên chỗ đặt thùng có che mưa nắng, chống kiến tốt và một tổ giống khỏe. Ba thứ này ảnh hưởng tới sức tổ nhiều hơn bất kỳ món đồ nghề đắt tiền nào.
