Tách đàn ong dú cần một thùng mới cùng kiểu với thùng cũ, dao mỏng và thìa gạt bằng inox, một hộp nhỏ sạch có nắp, băng keo, miếng chắn cửa tổ, đèn, găng mỏng và khăn sạch. Phần lớn những món này đã có trong bộ đồ nghề tối thiểu. Khoản chi chính chỉ là thùng mới.
Một sai lầm hay gặp: hẹn ngày tách đàn xong mới đi mua thùng, mua vội được cái thùng khác cỡ, nắp không khít, gỗ còn mùi sơn. Đàn tách sang ở không yên, ong bỏ đi hoặc tổ yếu dần. Bài này giúp bà con chuẩn bị đủ đồ từ trước, kiểm thùng mới cho kỹ, và không mua thêm những thứ không cần. Cách tách từng bước là chuyện của trang hướng dẫn nuôi, ở đây chỉ nói chuyện sắm đồ.
Vì sao đồ tách đàn khác đồ lấy mật?
Lấy mật là lấy bớt một phần trong tổ. Tách đàn là chia tổ ra làm hai, phần mang sang thùng mới thường có cả ổ trứng, một ít bình mật, bình phấn và ong thợ. Việc này đụng tới phần quý nhất của tổ, nên đồ nghề phải mỏng, sạch và vừa tay để cắt gọn, không làm dập.
Đồ lấy mật thiên về hút, lọc, chứa. Đồ tách đàn thiên về cắt, nâng, giữ và đóng kín. Một con dao mỏng để tách ổ trứng khỏi vách thùng, một thìa gạt để đỡ phần vừa tách, một hộp nhỏ có nắp để giữ tạm những bình vỡ, băng keo để đóng thùng mới ngay sau khi xong.
Thùng mới là món quan trọng nhất. Nó phải cùng kiểu, cùng cỡ với thùng cũ để đàn quen, phải khít để kiến và ruồi không vào được, và phải sạch mùi lạ. Gỗ còn mùi sơn, mùi dầu, mùi keo dán công nghiệp là lý do hay gặp khiến ong không chịu ở.
Vì vậy khi lên danh sách, nên đặt thùng mới lên đầu và mua sớm. Những món nhỏ còn lại phần lớn đã có trong nhà hoặc trong hộp đồ nghề.
Danh sách đồ nghề tách đàn ong dú
Thùng mới cùng kiểu. Cùng cỡ, cùng chất gỗ, cùng kiểu cửa với thùng đang nuôi.
Dao mỏng lưỡi inox. Để tách nhẹ ổ trứng và cụm bình khỏi vách. Lưỡi mỏng cắt gọn, ít làm dập.
Thìa gạt hoặc cây đỡ dẹt. Đỡ phần vừa tách để chuyển sang thùng mới mà không rơi vỡ.
Hộp nhỏ sạch có nắp. Đựng tạm bình mật vỡ, mảnh sáp, để không dây mật khắp nơi.
Băng keo giấy hoặc băng dính vải. Dán kín khe nắp thùng mới ngay sau khi xong.
Miếng chắn cửa tổ. Một miếng lưới hoặc nút chắn để đóng tạm cửa khi cần di chuyển thùng.
Đèn đeo đầu. Hai tay làm việc, ánh sáng chiếu đúng chỗ nhìn.
Găng mỏng và khăn trùm tóc. Tách đàn là lúc ong bu nhiều nhất.
Khăn sạch và chai nước. Lau tay, lau dao giữa chừng.
Khay lót. Đặt đồ nghề và nắp thùng lên khay, không đặt xuống đất.
Bút và thẻ đánh số. Ghi ngày tách, thùng mẹ, thùng con lên thùng mới.
Kệ và chống kiến cho thùng mới. Thùng mới cần chỗ đặt đã lắp sẵn cốc chống kiến, có mái che.
Kiểm thùng mới trước ngày tách đàn
Đúng kích thước thùng cũ. Đo lòng thùng, không chỉ đo ngoài. Gỗ dày mỏng khác nhau làm lòng thùng chênh.
Nắp đậy khít. Đậy thử, soi xem có khe sáng không.
Gỗ khô, không cong vênh. Gỗ ướt co ngót tạo khe hở sau vài tuần.
Không mùi sơn, dầu, keo lạ. Ngửi kỹ bên trong. Có mùi thì phơi gió thêm vài ngày.
Cửa tổ cùng kiểu. Lỗ cửa đúng cỡ quen thuộc của đàn.
Không có đinh, dằm nhô ra. Bên trong nhẵn để không làm hỏng ổ trứng khi đặt vào.
Đáy chắc. Nhấc thử thùng, ấn đáy xem có lỏng không.
Có chỗ dán băng keo dễ. Mép nắp phẳng để băng keo bám chắc.
Đặt thùng ra trại trước vài ngày. Cho bay bớt mùi và kiểm chỗ đặt có kiến không.
Chuẩn bị dư một thùng. Phòng khi tổ mẹ cho phần tách lớn hơn dự kiến hoặc cần thùng thay.
Hỏi rõ chính sách đổi trả trước khi đặt. Thùng mua sẵn bị nứt, cong khi vận chuyển cần được đổi kịp trước ngày tách.
Tự tách đàn hay mua thêm tổ giống?
Câu hỏi này đáng đặt ra trước khi sắm đồ. Tách đàn không tốn nhiều tiền đồ nghề, nhưng tốn tổ mẹ: một tổ mạnh bị chia đôi sẽ yếu đi một thời gian, mật mùa đó ít hơn. Tách khi tổ mẹ chưa đủ mạnh thì có khi cả hai cùng yếu.
Người mới nuôi, chỉ có một hai thùng, thường nên đợi tay quen và tổ thật mạnh rồi mới tách. Trong lúc chờ, nếu muốn tăng số thùng, có thể mua thêm tổ giống. Tổ giống ở cửa hàng Shop Ong Dú lấy từ Trại Ong Quý – Aron Bee ở Trảng Bàng, Tây Ninh, niêm yết 2.900.000đ một tổ.
Người đã có nhiều thùng, đã tách được vài lần, thì tách đàn là cách nhân thùng rẻ và chủ động. Lúc này đầu tư vài thùng mới tốt và một bộ dao, thìa vừa tay là hợp lý.
Dù chọn cách nào, nên ghi rõ thùng nào tách từ thùng nào, ngày nào. Sau một năm, sổ ghi chép cho biết tổ nào tách xong hồi nhanh, tổ nào yếu, để lần sau chọn tổ mẹ cho đúng.
Lỗi hay gặp khi sắm đồ tách đàn
Mua thùng sát ngày tách. Không kịp phơi mùi, không kịp kiểm, không kịp đổi nếu lỗi.
Mua thùng khác kiểu cho rẻ. Đàn tách sang không quen, dễ bỏ tổ.
Dùng dao làm bếp dày lưỡi. Cắt dập ổ trứng, vỡ nhiều bình.
Quên băng keo. Thùng mới có khe nắp, kiến vào ngay đêm đầu.
Không có hộp chứa bình vỡ. Mật dây khắp nơi, kéo ruồi và kiến tới cả hai thùng.
Quên chuẩn bị chỗ đặt. Thùng mới để tạm trên đất, kiến lên trước khi kịp làm kệ.
Mua bộ "tách đàn chuyên dụng" đắt tiền. Phần lớn món trong bộ đã có trong hộp đồ nghề.
Dùng thùng cũ chưa vệ sinh. Thùng từng có tổ chết có thể còn mùi, còn mầm bệnh, ong không ưa.
Dùng keo dán, sơn mới trong ngày. Mùi hóa chất làm ong không chịu ở.
Không mang đèn. Nhìn không rõ ổ trứng, cắt nhầm.
Không ghi lại. Không biết thùng con nào từ thùng mẹ nào để theo dõi.
Câu hỏi thường gặp
Có cần mua bộ dụng cụ tách đàn riêng không?
Thường không cần. Dao mỏng, thìa gạt, găng, đèn có sẵn trong bộ đồ nghề tối thiểu là đủ. Khoản cần chi riêng là thùng mới đúng kiểu.
Thùng mới nên mua sẵn hay tự đóng?
Cả hai đều được nếu đúng kích thước và không mùi lạ. Tự đóng thì chủ động cỡ nhưng cần gỗ khô và thời gian phơi. Mua sẵn thì nên mua sớm để kịp kiểm và đổi nếu lỗi.
Thùng mới bằng gỗ mới có cần xử lý gì không?
Nên phơi gió cho bay mùi và kiểm không có mùi sơn, dầu, keo lạ. Không nên quét sơn hay hóa chất bên trong thùng.
Một tổ mẹ tách được mấy thùng con?
Tùy sức tổ mẹ, loài ong và cách làm. Người nuôi có kinh nghiệm thường chỉ tách khi tổ thật mạnh và không chia quá nhỏ, vì phần tách quá yếu khó đứng được.
Không muốn tự tách thì mua tổ giống có lợi hơn không?
Mua tổ giống tốn tiền ngay nhưng giữ được tổ mẹ khỏe và có thêm thùng sớm. Tự tách rẻ hơn nhưng tổ mẹ yếu đi một thời gian. Chọn theo số thùng hiện có và tay nghề.
Băng keo loại nào hợp để dán thùng ong?
Băng keo giấy hoặc băng dính vải bóc ra không để lại quá nhiều keo trên gỗ là tiện nhất. Tránh loại có mùi hóa chất nồng.
