Người mới nên ưu tiên tổ ong dú giống do trại nhân từ đàn nuôi sẵn: đàn đã quen sống trong thùng, có lịch sử rõ, người bán kiểm được và chịu bảo hành được. Đàn bắt ngoài tự nhiên có thể khỏe và quen khí hậu tại chỗ, nhưng khó kiểm bên trong, thường phải chuyển thùng, và đặt ra câu hỏi về việc giữ quần thể ong ngoài rừng.
Ở vài phiên chợ quê, thỉnh thoảng gặp người bán nguyên một khúc gỗ có đàn ong dú bên trong, miệng tổ còn ống keo nhỏ chĩa ra ngoài. Nhìn rất “thật”, rất “rừng”, và nhiều người thích chính vì vẻ tự nhiên đó. Nhưng người mua đang mua một chiếc hộp đóng kín: không biết đàn bao nhiêu tuổi, ổ trứng lớn cỡ nào, chúa còn đẻ không.
Hai nguồn đàn và câu chuyện phía sau
Đàn trại nhân là đàn được tách ra từ những đàn đã nuôi trong thùng. Người nuôi biết đàn mẹ, biết ngày tách, theo dõi đàn con đến khi có chúa đẻ rồi mới bán. Đàn đã quen cấu trúc thùng, quen bị mở nắp kiểm tra.
Đàn bắt tự nhiên đến từ hốc cây, khúc gỗ mục, vách tường, có khi được dụ vào thùng mồi đặt sẵn. Có những đàn rất khỏe, đã sống lâu ở đúng vùng đó. Nhưng cũng có đàn bị lấy ra bằng cách cưa cây, phá hốc, cả đàn bị xáo trộn mạnh trước khi đến tay người mua.
Với người mua, khác biệt lớn nhất là khả năng kiểm. Đàn trong thùng mở nắp là thấy. Đàn trong khúc gỗ thì phải đoán qua miệng tổ, và muốn nuôi lâu dài thường phải chuyển sang thùng, một thao tác dễ làm vỡ ổ trứng, mất chúa nếu chưa có kinh nghiệm.
Cũng vì thế mà đàn bắt tự nhiên khó bảo hành. Người bán không biết bên trong có gì thì cũng khó cam kết điều gì.
Đàn bắt tự nhiên: được và mất
Được: quen khí hậu tại chỗ. Nếu bắt ngay trong vùng mình, đàn đã thích nghi với thời tiết, nguồn hoa.
Được: có thể là đàn lâu năm, mạnh. Hốc cây lớn có khi chứa đàn rất đông.
Được: vẻ tự nhiên. Một số người thích nuôi nguyên khúc gỗ để làm cảnh.
Mất: không kiểm được bên trong. Không thấy ổ trứng, không biết chúa còn đẻ.
Mất: không biết tuổi đàn. Đàn già hay non, mạnh hay đang suy đều khó nói.
Mất: phải chuyển thùng. Nếu muốn nuôi lấy mật, tách đàn thì gần như bắt buộc chuyển, rủi ro cao với người mới.
Mất: đàn bị xáo trộn khi bắt. Cưa cây, khoét hốc làm vỡ bình mật, ổ trứng, đàn yếu đi.
Mất: khó bảo hành. Người bán thường không cam kết gì với đàn mình chưa từng nhìn bên trong.
Mất: có thể mang theo thiên địch. Khúc gỗ mục có thể chứa kiến, mối, ấu trùng ruồi.
Mất: nguồn gốc khó kiểm. Không biết bắt ở đâu, có phải từ rừng cần bảo vệ không.
Mất: khó so sánh giá. Mỗi khúc gỗ mỗi khác, không có chuẩn nào để đối chiếu.
Đàn trại nhân: được và mất
Được: quen sống trong thùng. Không phải chuyển thùng ngay, đỡ một lần xáo trộn.
Được: có lịch sử đàn. Ngày tách, đàn mẹ, tình trạng chúa.
Được: kiểm được trước khi mua. Mở nắp quay video ổ trứng, bình mật, bình phấn.
Được: có bảo hành. Người bán biết đàn nên dám cam kết.
Được: thùng chuẩn. Dễ mua thêm thùng cùng cỡ để tách sau này.
Được: có người hướng dẫn. Trại có kinh nghiệm thường hỗ trợ sau bán.
Được: không phá cây rừng. Nhân đàn từ đàn nuôi sẵn không lấy thêm đàn ngoài tự nhiên.
Mất: có thể quen khí hậu vùng trại. Nếu trại ở vùng khác hẳn, đàn cần thời gian thích nghi.
Mất: giá có thể cao hơn. Vì có công nhân giống, công giữ đàn, chi phí bảo hành.
Mất: phải chở. Trại xa thì có rủi ro dọc đường.
Lưu ý: hỏi trại có bắt thêm đàn ngoài không. Một số nơi trộn cả hai nguồn, nên hỏi rõ đàn mình mua thuộc nguồn nào.
Chuyện giữ quần thể ong dú ngoài tự nhiên
Ong dú là loài thụ phấn quan trọng cho nhiều loại cây rừng và cây trồng. Mỗi đàn bị bắt ra khỏi rừng là một đàn ít đi ở nơi đó. Khi việc bắt ong rừng để bán diễn ra tràn lan, kèm theo cưa cây lấy hốc, quần thể ong ngoài tự nhiên có thể bị ảnh hưởng.
Ngoài ra, chặt cây, phá hốc trong rừng có thể vi phạm quy định bảo vệ rừng tùy nơi. Người mua không trực tiếp chặt cây, nhưng sức mua chính là thứ nuôi việc chặt đó. Nếu có ý định bắt đàn tự nhiên, nên hỏi chính quyền địa phương về quy định trước.
Mua đàn trại nhân là cách để người muốn nuôi ong dú vẫn có đàn mà không lấy thêm từ rừng. Đó cũng là lý do nhiều người nuôi có trách nhiệm chọn nhân đàn từ đàn sẵn có thay vì đi bắt.
Tổ giống ở cửa hàng Shop Ong Dú lấy từ Trại Ong Quý – Aron Bee ở Trảng Bàng, Tây Ninh, là đàn nuôi trong thùng tại trại, niêm yết 2.900.000đ một tổ. Dù mua ở đâu, bà con cứ hỏi đàn từ nguồn nào và hỏi rõ chính sách đổi trả trước khi đặt.
Nếu vẫn muốn mua đàn bắt tự nhiên, hỏi gì?
Bắt ở đâu? Vườn nhà, vách nhà hay trong rừng. Đàn bắt từ vách nhà dân, vườn nhà thường ít vấn đề hơn.
Bắt bằng cách nào? Dụ vào thùng mồi khác hẳn với cưa cây, khoét hốc.
Bắt bao lâu rồi? Đàn vừa bị lấy ra còn đang hoảng, dễ bỏ tổ.
Miệng tổ có ong ra vào đều không? Quan sát giữa buổi sáng nắng ráo.
Có mang phấn về không? Dấu hiệu đàn đang nuôi ấu trùng.
Khúc gỗ có mục, có kiến mối không? Gỗ mục dễ vỡ khi chở, khi chuyển thùng.
Ai sẽ chuyển thùng giúp? Người mới đừng tự làm lần đầu, nhờ người có kinh nghiệm.
Có bảo hành gì không? Thường là không, nên tính rủi ro vào quyết định.
Loài gì? Đàn tự nhiên vùng mình thường là loài bản địa, nhưng vẫn nên hỏi.
Giá dựa vào đâu? Hỏi người bán tính giá theo gì khi không ai thấy bên trong.
Có hợp pháp không? Đàn lấy từ rừng cần bảo vệ có thể gặp rắc rối, nên hỏi rõ nguồn.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ong dú bắt rừng có mật ngon hơn đàn nuôi không?
Vị mật phụ thuộc chủ yếu vào loài ong và nguồn hoa quanh nơi đàn sống, không phụ thuộc đàn được bắt hay được nhân. Đàn trại nhân đặt trong vùng nhiều hoa vẫn cho mật thơm ngon.
Có nên mua nguyên khúc gỗ ong dú về để làm cảnh?
Có thể, nếu chấp nhận không kiểm được bên trong và không có bảo hành. Nên hỏi rõ nguồn khúc gỗ, tránh mua đàn lấy từ việc chặt cây rừng.
Chuyển ong dú từ khúc gỗ sang thùng có khó không?
Khá khó với người mới, vì phải mở khúc gỗ mà không làm vỡ ổ trứng hay làm rơi chúa. Lần đầu nên nhờ người có kinh nghiệm làm cùng, và chọn lúc đàn khỏe, trời thuận.
Làm sao biết đàn người bán đưa là trại nhân hay bắt ngoài?
Hỏi thẳng, rồi xem các dấu hiệu: đàn trong thùng chuẩn, có lịch sử ngày tách, người bán cho xem đàn mẹ. Đàn trong khúc gỗ, hốc cây thì gần như chắc là bắt ngoài.
Tự đặt thùng mồi bắt ong dú có được không?
Đặt thùng mồi để đàn tự tìm đến là cách không phá cây, được nhiều người áp dụng. Tuy vậy, kết quả không chắc chắn và cần thời gian; muốn có đàn ngay thì mua đàn trại nhân vẫn chủ động hơn.
