Thùng ong dú bền và ong chịu ở là thùng gỗ tự nhiên đã khô hẳn, không mùi nồng, không mọt, không tẩm hoá chất. Tên gỗ ít quan trọng hơn bà con nghĩ: một thùng tràm khô kỹ tốt hơn một thùng gỗ quý còn ướt. Thứ cần tránh là gỗ ép, gỗ pallet không rõ đã xử lý gì và gỗ có tinh dầu nồng.
Có người đặt một lúc mười thùng đóng bằng ván thông tháo từ kiện hàng, giá rẻ, gỗ trắng đẹp. Cho đàn vào được vài hôm thì mấy đàn yếu bỏ đi, những đàn còn lại ra vào thưa thớt. Ngửi trong thùng vẫn còn mùi hăng hắc lạ. Không ai dám chắc nguyên nhân là gỗ, nhưng khi đổi sang thùng gỗ khác thì đàn mới ổn định. Từ đó anh chỉ hỏi người bán đúng một câu trước tiên: gỗ này từ đâu ra.
Dưới đây là cách nghĩ về gỗ khi đi mua thùng, những loại hay gặp ở chợ gỗ Việt Nam, và cách tự kiểm một tấm ván trước khi trả tiền.
Ong dú cần gì ở vách thùng?
Ong dú sống trong hốc cây là chủ yếu. Hốc cây có vách dày, khô, giữ nhiệt ổn định và không có mùi lạ. Cái thùng mình mua về là một cái hốc cây nhân tạo, nên càng giống những điều đó càng tốt.
Vách thùng làm ba việc. Thứ nhất là giữ nhiệt: trưa nắng không nóng hầm, đêm không lạnh buốt. Thứ hai là giữ kín: không khe hở cho kiến, ruồi nhỏ, thằn lằn chui vào. Thứ ba là không gây khó chịu: không mùi hoá chất, không rỉ nhựa.
Ong dú có tài trám khe bằng keo và sáp, nên một khe nhỏ chúng tự xử lý được. Nhưng mỗi lần trám là tốn công thợ, tốn nhựa cây kiếm từ ngoài vườn. Thùng càng kín sẵn thì đàn càng dồn sức cho việc nuôi con và làm mật.
Vì vậy khi mua thùng, câu hỏi đúng không phải "gỗ gì quý nhất" mà là "gỗ này có khô, có kín, có sạch không". Gỗ quý mà tươi, cong vênh sau một mùa thì vẫn thua gỗ thường mà khô.
Các loại gỗ hay gặp khi mua thùng ong dú
Gỗ tràm. Dễ mua, giá mềm, nhiều xưởng dùng. Ổn nếu đã phơi hoặc sấy khô; tràm tươi co ngót nhiều, dễ hở mối ghép.
Gỗ cao su. Thường đã qua sấy và tẩm để chống mối mọt khi làm đồ nội thất; hỏi kỹ ván có tẩm hoá chất không trước khi dùng cho thùng.
Gỗ thông. Nhẹ, dễ gia công nhưng có nhựa thông, mùi rõ khi còn mới; thông khô lâu ngày thì đỡ mùi hơn.
Ván thông từ pallet hàng. Pallet hàng xuất nhập khẩu có loại đã xử lý bằng nhiệt, có loại xông hoá chất; không rõ thì không dùng cho thùng ong.
Gỗ xoan, gỗ mít, gỗ dầu. Gỗ vườn quen thuộc ở nhiều vùng, bền vừa phải; quan trọng vẫn là phơi khô trước khi xẻ ván đóng thùng.
Gỗ có tinh dầu mạnh. Long não, bạch đàn khi còn mới có mùi rất nồng; nhiều người nuôi tránh dùng cho mặt trong thùng.
Gỗ cứng nặng. Bền, ít cong nhưng nặng tay khi di chuyển thùng, giá cao; hợp cho thùng đặt cố định lâu năm.
Ván ép, ván dăm. Gặp ẩm dễ phồng, bong lớp; lớp keo có thể có mùi. Không nên dùng làm vách thùng để ngoài trời.
Gỗ tái chế từ đồ cũ. Ván tủ, giường cũ hay dính sơn, vecni, dầu; nếu dùng thì chỉ dùng mặt sạch, không có lớp phủ cho phía trong.
Gỗ cốp pha. Hay dính dầu chống dính bê tông, vữa xi măng; không hợp làm thùng ong.
Gỗ còn vỏ, còn dác. Phần dác sát vỏ dễ mọt hơn phần lõi; thùng làm từ ván nhiều dác thì mau hỏng.
Tự kiểm gỗ khi nhận thùng: mười phút ở sân
Ngửi lòng thùng. Mùi gỗ nhẹ là bình thường; mùi hắc, mùi dầu, mùi thuốc thì để riêng hỏi lại người bán.
Sờ mặt gỗ. Mặt gỗ mát, hơi ẩm tay hoặc dính nhựa là gỗ còn tươi; gỗ khô cầm thấy nhẹ và khô ráo.
Gõ thử. Gỗ khô gõ nghe tiếng giòn, gỗ ướt nghe đục; không chính xác tuyệt đối nhưng giúp so giữa các thùng cùng lô.
Tìm lỗ mọt và bột gỗ. Lỗ nhỏ li ti, có bột mịn rơi ra là mọt đang sống; đừng mang vào trại.
Soi vân nứt. Vết nứt chân chim ở đầu ván, quanh đinh sẽ to dần theo mùa.
Nhìn vết mốc. Đốm xám, đốm đen trên mặt gỗ là gỗ từng để ẩm lâu.
Kiểm mặt trong có phủ gì không. Mặt trong bóng loáng là đã quét sơn hoặc vecni; đúng ra phải để mộc.
Đặt thùng lên mặt phẳng. Thùng cập kênh là ván đã cong; gỗ cong khi mới mua thì sẽ còn cong thêm.
Ướm nắp. Nắp khít đều bốn cạnh; hở một bên là gỗ hoặc gia công có vấn đề.
Chụp ảnh lúc mở kiện. Có lỗi thì có bằng chứng để đổi; nhớ hỏi rõ chính sách đổi trả trước khi đặt.
Phơi gió vài ngày. Dù thùng đạt, để ở chỗ thoáng mát vài ngày cho bay mùi xưởng rồi mới cho đàn vào.
Gỗ đắt có đáng không, và những hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm thứ nhất: gỗ càng cứng càng tốt. Gỗ cứng bền, nhưng nặng. Thùng phải nhấc lên kiểm tra, chuyển chỗ, tách đàn; một thùng quá nặng làm người nuôi ngại mở, và mỗi lần nhấc là một lần đàn bị xóc.
Hiểu lầm thứ hai: gỗ thơm thì ong thích. Ong dú có khứu giác rất nhạy và sống bằng mùi của tổ. Mùi tinh dầu mạnh có thể át mùi tổ, nhất là với đàn mới chuyển vào chưa kịp phủ keo. Mùi gỗ nhẹ, trung tính an toàn hơn.
Hiểu lầm thứ ba: gỗ đã tẩm chống mối thì bền nên tốt. Bền cho thùng nhưng chưa chắc tốt cho ong. Thuốc chống mối là để giết côn trùng, mà ong cũng là côn trùng. Nếu muốn chống mối, xử lý chân giá kê cách xa thùng thì hợp lý hơn.
Hiểu lầm thứ tư: gỗ mới xẻ thì sạch nhất. Sạch về mùi xưởng, nhưng còn ướt. Gỗ cần thời gian để khô; mua thùng từ gỗ mới xẻ hôm trước đóng hôm sau là mua lấy chuyện cong vênh.
Khi mua tổ giống ở cửa hàng Shop Ong Dú, bà con có thể hỏi thùng giao kèm đàn làm bằng gỗ gì, đã dùng bao lâu, để đối chiếu khi tự đóng hoặc đặt thêm thùng cho những lần tách đàn sau.
Câu hỏi về gỗ nên đặt ra trước khi trả tiền
Gỗ này tên gì? Để tra xem có thuộc nhóm có mùi nồng hay không.
Gỗ từ vườn, từ rừng trồng hay từ đồ cũ? Gỗ tái chế cần hỏi thêm từng có lớp phủ hay ngâm tẩm gì.
Sấy hay phơi, bao lâu? Người làm thùng quen nghề trả lời được ngay.
Có tẩm chống mối mọt không? Có thì hỏi tẩm bằng gì, và mặt trong có bị không.
Ván lõi hay ván dác? Ván nhiều dác rẻ hơn nhưng mau mọt.
Có phủ dầu, sơn gì không? Mặt ngoài phủ dầu an toàn được, mặt trong nên để mộc.
Gỗ có bị nứt khi đóng đinh không? Gỗ giòn dễ nứt quanh đinh; hỏi xem xưởng ghép bằng vít, mộng hay đinh.
Đã có ai nuôi ong bằng gỗ này chưa? Xưởng làm thùng ong thật sẽ kể được trại nào đang dùng, bao lâu rồi.
Nặng chừng bao nhiêu? Cân nặng cho biết gỗ đặc hay xốp, và việc nhấc thùng hằng ngày có vất vả không.
Để ngoài trời bao lâu thì hỏng? Câu trả lời thật thà thường nói kèm điều kiện: có mái che, có giá kê.
Gỗ có mùi thì xử lý sao? Nơi bán có hiểu biết sẽ khuyên phơi thoáng, không xịt gì vào trong.
Câu hỏi thường gặp
Thùng ong dú bằng gỗ thông có dùng được không?
Dùng được nếu thông đã khô lâu, hết mùi nhựa và không phải ván pallet xử lý hoá chất. Thông mới còn nồng mùi thì nên để thoáng thêm trước khi cho đàn vào.
Gỗ có mùi thì bao lâu mới hết?
Tuỳ loại gỗ và độ khô, có loại vài tuần phơi thoáng là nhạt mùi, có loại lâu hơn. Đừng xịt nước hoa, dầu thơm để át mùi, vì như vậy chỉ thêm một mùi lạ nữa.
Thùng đang có đàn mà phát hiện mọt thì làm sao?
Theo dõi xem mọt có ăn xuyên vào lòng thùng không. Nếu thùng xuống cấp nhanh thì tính chuyện chuyển đàn sang thùng mới vào thời điểm thuận lợi, đừng phun thuốc lên thùng đang có ong.
Có nên quét keo, sáp ong dú cũ vào thùng gỗ mới?
Nhiều người nuôi làm vậy để thùng có mùi quen cho đàn, nhất là thùng chờ đàn về. Nên dùng keo sáp từ đàn khoẻ, sạch sâu bọ.
Thùng gỗ để ngoài trời cần che không?
Cần. Mưa trực tiếp và nắng gắt làm gỗ mau nứt, cong; một mái che đơn giản kéo dài tuổi thùng rất nhiều.
Thùng gỗ hay thùng nhựa bền hơn?
Thùng nhựa không mọt nhưng giữ nhiệt kém và dễ đọng hơi nước nếu vách mỏng. Thùng gỗ khô, có mái che vẫn là lựa chọn phổ biến của người nuôi ong dú.
