Thùng nuôi ong dú vừa là thùng có lòng đủ chứa đàn hiện tại cộng thêm một khoảng để đàn lớn trong vài tháng tới, và đúng cỡ với loài mình nuôi. Không có một con số chung cho mọi đàn: loài nhỏ cần thùng nhỏ, loài thân to cần thùng rộng hơn. Cách chắc nhất là hỏi kích thước lòng của thùng mà đàn cùng loài đang sống khoẻ ở trại bán giống.
Hình dung một đàn mới tách, chỉ vài nắm ong và một cụm tầng con nhỏ bằng nắm tay, bị thả vào một cái thùng to như thùng đựng gạo. Đàn nằm co một góc, phần còn lại trống trơn, lạnh và tối. Đó là chỗ lý tưởng cho ruồi nhỏ, kiến, nấm mốc. Người mua thùng to thường nghĩ "cho rộng để đàn lớn dần", nhưng với ong dú, rộng quá sớm lại là gánh nặng.
Bài này giải thích vì sao cỡ thùng quan trọng, thùng quá to hay quá nhỏ gây chuyện gì, và cách đặt câu hỏi về kích thước khi đi mua.
Vì sao thùng quá to lại hại đàn?
Ong dú giữ ấm tầng ấu trùng bằng lớp vỏ sáp bọc quanh và bằng chính hơi ấm của đàn. Khoảng trống quanh tổ càng lớn thì càng nhiều không khí phải sưởi. Đàn nhỏ trong thùng to giống một ngọn đèn dầu đặt giữa cái nhà kho: đủ sáng cho một góc, không đủ cho cả gian.
Khoảng trống còn là khoảng không ai canh. Ong dú bảo vệ tổ bằng cách trám, bít và canh ở cửa. Thùng rộng thì có những góc xa tổ mà đàn chưa kịp phủ keo; ruồi nhỏ đẻ trứng ở đó, nấm mốc mọc ở đó, rồi lan vào bình phấn.
Thùng to còn khó cho người nuôi. Mở ra thấy một khoảng trống mênh mông, khó đánh giá đàn đang lớn hay đang yếu. Tới lúc tách đàn hay lấy mật, thùng không có tầng thì phải thò tay sâu, làm vỡ tổ nhiều hơn.
Vì vậy nhiều người nuôi chọn thùng vừa với đàn, và khi cần rộng thêm thì chồng thêm tầng. Đàn lớn tới đâu, nới tới đó.
Thùng quá nhỏ thì sao?
Ngược lại, thùng chật làm đàn hết chỗ xây bình. Ong dú cất mật và phấn trong những bình sáp tròn quanh tầng con. Hết chỗ là hết bình mới, mật làm ra ít đi dù ngoài vườn hoa đang nở rộ.
Đàn chật cũng đẩy người nuôi phải tách sớm hơn ý muốn, có khi tách vào lúc thời tiết không thuận. Đàn tách vội thì cả đàn mẹ lẫn đàn con đều yếu.
Thùng nhỏ còn nóng nhanh hơn dưới nắng, vì ít không khí đệm và đàn nằm sát vách. Ở những vùng trưa hè gắt, thùng nhỏ vách mỏng là tổ hợp nguy hiểm.
Thùng nhỏ không phải lúc nào cũng sai. Thùng mồi để đặt chờ đàn về, thùng tạm để chở đàn đi gần, hay thùng cho đàn mới tách rất yếu thì nhỏ gọn lại là hợp. Cái sai là để đàn sống lâu dài trong thùng không còn chỗ lớn.
Chọn cỡ thùng theo tình huống mua
Mua thùng cho tổ giống mới. Hỏi trại bán giống đàn đang ở thùng cỡ nào và nên chuyển sang cỡ nào; tốt nhất là mua cùng cỡ để đàn khỏi phải đổi thùng sớm.
Mua thùng để tách đàn. Thùng nhận đàn con nên cỡ vừa hoặc chia tầng, đàn mới tách ở tầng dưới, tầng trên để sau mới cần tới.
Mua thùng chờ đàn tự về. Thùng mồi thường nhỏ gọn, dễ treo, dễ chuyển; đàn về rồi mới chuyển sang thùng nuôi chính.
Nuôi loài nhỏ phổ biến. Đàn của loài nhỏ thường không cần thùng quá lớn; nhiều trại dùng thùng chia tầng vừa phải.
Nuôi loài thân to. Loài thân to cần lòng rộng và lỗ cửa lớn hơn; mua nhầm thùng cho loài nhỏ thì đàn chật ngay từ đầu.
Không chắc mình nuôi loài gì. Chụp ảnh con ong, miệng tổ gửi người bán thùng hoặc trại giống hỏi trước; đừng đoán.
Vùng nóng, nắng gắt. Ưu tiên ván dày hơn là thùng to hơn; ván dày mới là thứ chống nóng.
Vùng cao, đêm lạnh. Thùng vừa đàn, kín, ván dày giúp đàn giữ ấm; thùng rộng làm đàn khó sưởi.
Nuôi ở ban công, sân thượng. Thùng nhỏ gọn dễ bố trí và di chuyển, nhưng vẫn phải đủ chỗ cho đàn lớn và có che nắng.
Định lấy mật đều đặn. Nên chọn thùng có tầng mật riêng ở trên, cỡ mỗi tầng vừa phải.
Mua nhiều thùng một lúc. Chốt một cỡ chuẩn cho cả trại để nắp, tầng lắp lẫn được.
Hỏi kích thước thế nào cho đúng khi mua
Hỏi kích thước lòng. Kích thước ngoài cộng thêm độ dày ván hai bên, nên chỉ con số lòng mới nói đúng chỗ ở của đàn.
Hỏi đủ ba chiều. Dài, rộng, cao của lòng; nhiều nơi chỉ ghi dài rộng mà quên chiều cao.
Hỏi từng tầng. Thùng nhiều tầng thì hỏi cao lòng của mỗi tầng, tầng con và tầng mật có thể khác nhau.
Hỏi độ dày ván. Cùng cỡ lòng mà ván dày khác nhau thì khả năng giữ nhiệt khác hẳn.
Hỏi cỡ lỗ cửa. Lỗ cửa phải hợp với cỡ con ong; to quá thì ong phải trám lại, nhỏ quá thì ong thân to khó ra vào.
Hỏi thùng này đang nuôi loài nào. Xưởng làm thùng ong thật sẽ biết thùng của họ hợp đàn nào.
Hỏi có nắp phụ, tấm ngăn không. Một số thùng có tấm ngăn để thu hẹp khoảng trống cho đàn nhỏ; tiện cho đàn mới tách.
Xin ảnh có thước đo. Ảnh đặt thước dây trong lòng thùng giúp kiểm tra con số.
Đo lại khi nhận. Thước dây trong tay, đo lòng thùng ngay lúc mở kiện; lệch nhiều so với lời hứa thì báo lại.
Giữ một thùng mẫu. Cỡ nào nuôi đàn khoẻ thì giữ làm mẫu cho lần mua sau.
Hỏi chính sách đổi khi sai cỡ. Hỏi rõ chính sách đổi trả trước khi đặt, nhất là khi đặt nhiều thùng.
Một cách nghĩ đơn giản: nuôi đàn bằng thùng chồng tầng
Thay vì đau đầu chọn một cái thùng "vừa cho mãi mãi", nhiều người nuôi chọn thùng chia tầng. Tầng dưới cỡ vừa cho đàn sống, khi đàn đầy thì đặt thêm tầng trên. Lúc tách đàn, nhấc tầng ra là được hai phần.
Cách này giải quyết luôn chuyện quá to quá nhỏ: đàn yếu chỉ dùng một tầng, đàn mạnh chồng hai, ba tầng. Thùng mua về dùng được cho mọi giai đoạn của đàn.
Cái giá là thùng chia tầng phải làm chính xác, mặt tiếp giáp phải phẳng và các tầng của các thùng phải cùng cỡ. Mua lẻ mỗi nơi một ít thì các tầng không lắp lẫn được.
Nếu bà con lấy tổ giống ở cửa hàng Shop Ong Dú, hỏi luôn cỡ thùng đàn đang ở để mua hoặc đóng tầng nối cùng cỡ, khỏi phải chuyển đàn sang thùng khác.
Câu hỏi thường gặp
Thùng to cho đàn nhỏ thì có cách nào chữa không?
Có thể dùng tấm ngăn hoặc khối gỗ chèn để thu hẹp khoảng trống, giúp đàn dễ giữ nhiệt. Khi đàn lớn lên thì bỏ dần tấm ngăn ra.
Làm sao biết đàn đã chật thùng?
Dấu hiệu thường gặp là bình mật bình phấn xây sát nắp, sát vách, không còn khoảng trống. Lúc đó cần thêm tầng hoặc tính chuyện tách đàn vào mùa thuận.
Kích thước thùng có ảnh hưởng lượng mật không?
Có, theo nghĩa thùng chật thì đàn hết chỗ xây bình mật. Nhưng thùng to chưa chắc nhiều mật hơn, vì lượng mật còn tuỳ sức đàn và nguồn hoa quanh vườn.
Thùng hình đứng hay nằm ngang tốt hơn?
Cả hai kiểu đều có người dùng; điều quan trọng là thể tích lòng hợp đàn và dễ thao tác. Kiểu chia tầng chồng đứng tiện cho tách đàn và lấy mật.
Có nên mua thùng to để khỏi phải tách đàn?
Không nên. Thùng quá rộng làm đàn yếu đi, và đàn mạnh thì sớm muộn vẫn đầy thùng.
Kích thước thùng mồi khác thùng nuôi thế nào?
Thùng mồi thường nhỏ gọn để treo, chuyển dễ. Khi đàn đã về ổn định thì chuyển sang thùng nuôi đủ chỗ cho đàn lớn.
