Thùng ong dú có tầng mật riêng đáng tiền nếu bà con định lấy mật đều đặn hoặc tách đàn thường xuyên: mật lấy ra sạch hơn, ít lẫn phấn và ấu trùng, đàn ít bị phá. Người mới nuôi một hai đàn, năm đầu chưa tính lấy mật, thì thùng một khoang làm tốt vẫn đủ dùng và rẻ hơn.
Ai từng lấy mật ở thùng một khoang đều nhớ cảnh: mở nắp ra, bình mật, bình phấn và tầng con nằm lẫn vào nhau. Muốn lấy bình mật ở góc này phải nạy qua bình phấn ở góc kia, tay dính sáp, mật chảy xuống tầng con, ong bò kín tay. Mật thu được thì lẫn phấn, chua gắt hơn, để lâu dễ lên men.
Thùng chia tầng sinh ra để giải bài toán đó. Nhưng nó cũng có cái giá, và không phải ai cũng cần. Bài này bày ra cả hai mặt để bà con quyết trước khi mua.
Tầng mật hoạt động thế nào?
Ong dú có thói quen xây tầng con ở khoảng giữa tổ, rồi xây bình mật và bình phấn bao quanh, nhất là ở phía trên và hai bên. Thùng chia tầng tận dụng thói quen này: tầng dưới là nơi đàn sống và nuôi con, tầng trên là chỗ đàn dần xây thêm bình chứa khi đã đầy.
Khi tầng trên đầy bình mật, người nuôi nhấc riêng tầng đó lên. Phần lớn bình ở đây là bình mật, ít lẫn tầng con, nên lấy mật gọn hơn và sạch hơn. Tầng dưới gần như không bị đụng tới, đàn tiếp tục sống bình thường.
Cũng phải nói thẳng: ong không đọc bản thiết kế. Có đàn xây tầng con lan lên cả tầng trên, có đàn để bình phấn lẫn với bình mật. Thùng chia tầng tăng khả năng lấy mật sạch, chứ không bảo đảm tuyệt đối.
Lợi ích thứ hai ít được nói tới là tách đàn. Với thùng chia tầng, khi đàn đủ mạnh, người nuôi có thể tách đôi thùng theo đúng mặt tiếp giáp, mỗi phần mang theo một ít tầng con và bình chứa. Việc tách nhẹ nhàng hơn nhiều so với khoét lấy từ thùng một khoang.
Ai nên mua thùng có tầng mật?
Người định bán mật. Mật lấy từ tầng riêng ít lẫn phấn, đẹp và ổn định hơn, hợp với việc đóng hũ bán cho khách.
Người có từ vài đàn trở lên. Lấy mật nhiều thùng mỗi mùa thì thời gian tiết kiệm được ở mỗi thùng cộng lại đáng kể.
Người tách đàn thường xuyên. Thùng chia tầng là công cụ tách đàn tốt, giảm số lần phải cắt xén tổ.
Trại muốn đồng bộ thùng. Tầng cùng cỡ lắp lẫn giữa các thùng, việc đổi tầng, bù tầng nhanh.
Người muốn ít làm phiền đàn. Lấy mật chỉ đụng tầng trên, tầng con yên ổn hơn.
Người nuôi ở vùng nhiều hoa. Nơi nguồn hoa dồi dào, đàn đầy tầng trên nhanh, tầng mật phát huy tác dụng sớm.
Người hay quan sát, ghi chép. Nhấc tầng trên lên là thấy đàn đầy tới đâu mà không phải phá lớp nào.
Người không ngại thao tác cẩn thận. Tách tầng cần dao mỏng cắt lớp sáp dính giữa hai tầng, nhấc nhẹ, đặt lại ngay ngắn.
Người có chỗ sơ chế mật. Tầng mật nhấc ra nên mang vào chỗ sạch để lấy mật, không làm ngoài trời bụi.
Người muốn mở rộng dần. Có thể bắt đầu với hai tầng, khi đàn mạnh thì thêm tầng thứ ba cùng cỡ.
Người đã nuôi qua một mùa. Hiểu đàn rồi mới thấy hết giá trị của tầng mật; mua sớm quá có khi để trống tầng trên rất lâu.
Ai chưa cần thùng có tầng mật?
Người mới nuôi một hai đàn. Năm đầu ưu tiên giữ đàn sống khoẻ; nhiều người khuyên chưa nên lấy mật sớm.
Người nuôi để thụ phấn vườn. Mục đích chính là ong đi thụ phấn cho cây trái, mật là phụ thì thùng một khoang đủ.
Người nuôi để ngắm, cho con cháu xem. Thùng đơn giản, ít thao tác lại hợp hơn.
Đàn còn yếu. Đàn chưa đầy tầng dưới thì tầng trên chỉ là khoảng trống cần sưởi ấm; nên thêm tầng khi đàn đủ mạnh.
Ngân sách hạn chế. Dồn tiền vào thùng một khoang thật tốt, gỗ khô, ván dày, có lợi hơn thùng nhiều tầng làm ẩu.
Không có thời gian thao tác. Tầng mật chỉ có lợi khi có người nhấc ra đúng lúc; bỏ đó thì như thùng to.
Nuôi ở chỗ khó tiếp cận. Thùng treo cao, đặt góc khuất thì việc nhấc tầng khó khăn, ít khi làm.
Định đổi kiểu thùng sau này. Chưa chắc kiểu thùng nào hợp mình thì mua thử một cái, chưa nên đầu tư loạt.
Vùng ít hoa. Đàn chậm đầy, tầng mật để trống lâu, gỗ tầng trên dễ bị ẩm mốc.
Mua nhiều nơi khác nhau. Tầng không cùng cỡ thì mất cái lợi lắp lẫn; không đồng bộ được thì chưa cần.
Chỉ cần ít mật dùng trong nhà. Lấy vài bình từ thùng một khoang cẩn thận vẫn được, không cần đầu tư thêm.
Kiểm gì ở thùng nhiều tầng khi nhận hàng?
Chỗ quan trọng nhất của thùng chia tầng là mặt tiếp giáp. Đặt tầng trên lên tầng dưới trên một mặt bàn phẳng, ấn nhẹ từng góc. Không cập kênh, không thấy ánh sáng lọt qua khe là đạt. Mặt tiếp giáp hở thì kiến, ruồi theo đó mà vào, và đàn phải tốn công trám.
Tiếp theo là thử lắp lẫn. Nếu mua nhiều thùng, đổi tầng của thùng này sang thùng kia, xoay đủ bốn chiều. Thùng làm có cữ chuẩn thì chiều nào cũng khít. Đây là thứ mình trả tiền thêm khi chọn thùng nhiều tầng, nên đáng để thử kỹ.
Xem tầng trên có đáy hở hay có tấm ngăn. Có kiểu thùng để hở hoàn toàn giữa hai tầng, có kiểu có tấm ngăn khoét lỗ. Hỏi người bán vì sao chọn kiểu đó, và kiểu nào hợp với loài mình nuôi.
Cuối cùng là cách giữ các tầng không xê dịch. Thùng chồng tầng dễ bị lệch khi gió lớn hoặc có con vật nhảy lên. Một cái chốt, dây buộc hoặc vật nặng trên nắp là cần thiết. Bà con có thể hỏi cửa hàng Shop Ong Dú hoặc nơi mình mua thùng xem có kèm chặn nắp không, và nhớ hỏi rõ chính sách đổi trả trước khi đặt nếu tầng giao tới không khít.
Lỗi hay gặp khi dùng thùng có tầng mật
Thêm tầng quá sớm. Đàn chưa đầy tầng dưới mà đã chồng tầng trên, đàn phải sưởi thêm khoảng trống, có khi yếu đi.
Lấy mật quá kỹ. Vét sạch tầng trên làm đàn hụt dự trữ; nhiều người để lại một phần cho đàn.
Nhấc tầng mạnh tay. Lớp sáp keo dính hai tầng phải cắt bằng dao mỏng trước, giật mạnh làm vỡ bình, mật chảy xuống tầng con.
Đặt tầng lại lệch. Đặt lệch tạo khe hở; xong việc nên nhìn quanh bốn cạnh.
Lấy mật giữa trưa nắng. Thao tác vào giờ mát, nhanh gọn, tránh nắng chiếu thẳng vào tổ đang mở.
Để tầng mật nhấc ra ngoài lâu. Ong và côn trùng khác bu vào, ruồi nhỏ có thể đẻ trứng; mang vào chỗ kín ngay.
Trộn tầng của các thùng khác cỡ. Tầng lệch cỡ chồng lên là hở; chỉ lắp lẫn tầng cùng một chuẩn.
Quên kiểm tầng con khi tách. Tách đàn mà một phần không có tầng con non thì phần đó khó tự nuôi chúa mới.
Không làm sạch mặt tiếp giáp. Sáp keo cũ đóng cục ở mép làm tầng không khít khi đặt lại; cạo nhẹ trước khi đặt.
Không ghi chép. Không biết tầng nào đã lấy mật khi nào thì dễ lấy dồn dập một thùng.
Tưởng tầng mật là bảo đảm mật sạch. Vẫn phải lọc, vẫn phải bảo quản đúng cách sau khi lấy.
Câu hỏi thường gặp
Thùng hai tầng hay ba tầng tốt hơn?
Với đa số người nuôi, hai tầng là đủ để bắt đầu. Tầng thứ ba chỉ cần khi đàn mạnh, nguồn hoa dồi dào và mình lấy mật đều.
Có thể tự gắn thêm tầng mật cho thùng một khoang không?
Có thể nếu đóng tầng mới đúng cỡ miệng thùng cũ và khoét thông giữa hai phần. Cần làm mặt tiếp giáp thật phẳng, nếu không sẽ hở khe.
Bao lâu thì tầng mật đầy?
Không có con số chung. Tuỳ sức đàn, mùa hoa và thời tiết; có đàn vài tháng, có đàn lâu hơn nhiều.
Mật lấy từ tầng riêng có khác vị mật lấy kiểu cũ không?
Mật ít lẫn phấn thì vị trong hơn, ít gắt. Còn vị chua nhẹ đặc trưng của mật ong dú vẫn có, đó là bản chất của loại mật này.
Thùng chia tầng có làm đàn dễ bỏ tổ không?
Thùng làm khít và thao tác nhẹ nhàng thì không. Đàn hay bị xáo trộn khi tầng hở, đặt lệch hoặc mở thùng quá thường xuyên.
Mua tầng nối lẻ ở nơi khác về chồng được không?
Chỉ được khi kích thước lòng và độ dày ván khớp chính xác. Tốt nhất mang theo một tầng mẫu hoặc số đo cụ thể để so.
