Đặt thùng nuôi ong dú số lượng lớn thì việc quan trọng nhất là chốt một thùng mẫu đã nuôi đàn thật, rồi ghi rõ bằng giấy: loại gỗ, độ khô, độ dày ván, kích thước lòng, mức lệch cho phép để các tầng lắp lẫn, lịch giao từng đợt và cách xử lý hàng lỗi. Lô đầu nhận về phải kiểm kỹ trước khi cho xưởng làm tiếp.
Một trại đặt năm chục thùng hai tầng. Nhận về, thùng nào đứng riêng cũng đẹp. Tới mùa tách đàn, lấy tầng thùng số 3 đặt lên thùng số 17 thì hở một bên, đổi sang thùng số 22 thì cập kênh. Hoá ra xưởng làm thành ba đợt, mỗi đợt một thợ, mỗi thợ một cữ. Lỗi không nằm ở tay nghề từng người, mà ở chỗ không ai thoả thuận trước rằng các tầng phải lắp lẫn được.
Bài này là những bước nên làm khi đặt thùng cho trại, từ lúc chọn xưởng tới lúc nghiệm thu lô cuối.
Bắt đầu từ thùng mẫu, không bắt đầu từ bản vẽ
Bản vẽ chỉ nói kích thước. Thùng mẫu nói tất cả: gỗ cầm nặng nhẹ thế nào, nắp khít ra sao, lỗ cửa cỡ nào, mặt trong nhám hay láng. Thợ cầm thùng mẫu trong tay sẽ làm ra đúng hơn nhiều so với đọc bản vẽ.
Thùng mẫu tốt nhất là thùng đã có đàn sống khoẻ qua ít nhất một mùa. Đó là bằng chứng kiểu thùng ấy hợp với loài ong và khí hậu nơi mình. Nếu trại chưa có thùng như vậy, đặt xưởng làm vài thùng thử, cho đàn vào, theo dõi rồi mới đặt loạt.
Khi đã chốt mẫu, nên đánh dấu và giữ một thùng mẫu ở trại, giao một thùng mẫu cho xưởng. Đây là "thước đo gốc" khi nghiệm thu. Có tranh cãi gì, đặt hai thùng cạnh nhau là rõ.
Nếu mua tổ giống ở cửa hàng Shop Ong Dú để làm đàn gốc cho trại, hỏi luôn cỡ thùng mà đàn đang ở. Lấy cỡ đó làm mẫu thì đàn gốc và đàn tách sau này dùng chung tầng được.
Những gì nên ghi rõ trong thoả thuận với xưởng
Loại gỗ và nguồn gỗ. Ghi tên gỗ, không dùng gỗ tái chế có lớp phủ, không gỗ tẩm hoá chất.
Độ khô của gỗ. Gỗ sấy hay phơi, tối thiểu bao lâu; đây là khoản dễ bị cắt nhất khi xưởng chạy hàng.
Độ dày ván. Ghi con số cho vách, đáy, nắp riêng.
Kích thước lòng từng tầng. Ghi lòng, không ghi ngoài; ghi đủ dài, rộng, cao.
Mức lệch cho phép. Thoả thuận các tầng phải lắp lẫn được giữa mọi thùng trong lô, xoay bốn chiều vẫn khít.
Lỗ cửa. Đường kính, vị trí, khoét sẵn hay để trống.
Cách ghép. Mộng, vít hay đinh; không để mũi nhọn lòi vào lòng thùng.
Hoàn thiện. Mặt trong để mộc; mặt ngoài sơn gì hoặc để mộc.
Phụ kiện kèm. Chặn nắp, tay cầm, lưới bịt cửa: có hay không, bao nhiêu.
Lịch giao. Chia đợt, mỗi đợt bao nhiêu thùng, ngày nào.
Cách xử lý thùng lỗi. Lỗi gì thì đổi, lỗi gì thì sửa, thời hạn báo lỗi.
Tiền cọc và thanh toán. Cọc bao nhiêu phần, trả theo đợt nghiệm thu; giữ chứng từ mỗi lần chuyển tiền.
Kiểm lô đầu: làm kỹ một lần, đỡ cãi cả mùa
Chọn ngẫu nhiên. Đừng chỉ xem mấy thùng xếp trên cùng; rút ở giữa, ở đáy chồng.
So với thùng mẫu. Đặt cạnh nhau, so kích thước, độ dày, lỗ cửa, nắp.
Thử lắp lẫn tầng. Lấy tầng thùng này đặt lên thùng kia, xoay bốn chiều; đây là phép thử quan trọng nhất với thùng chia tầng.
Soi khe bằng đèn. Đặt đèn trong lòng thùng chỗ tối, nhìn ánh sáng lọt ra.
Ngửi. Mùi lạ ở một vài thùng có thể là gỗ lẫn từ nguồn khác.
Tìm mọt. Một thùng có mọt thì kiểm kỹ cả lô.
Đo độ dày ván. Đo nhiều thùng; ván mỏng dần qua các đợt là dấu hiệu xưởng đang bớt gỗ.
Ghi kết quả. Thùng nào đạt, thùng nào lỗi, lỗi gì; chụp ảnh kèm số thùng.
Để thoáng vài ngày rồi kiểm lại. Gỗ chưa khô sẽ co và lộ khe sau vài ngày.
Báo lỗi một lần, đầy đủ. Gửi danh sách lỗi kèm ảnh, đừng nhắn rải rác.
Chưa đạt thì chưa làm tiếp. Lô đầu chưa đạt mà để xưởng làm tiếp là nhân lỗi lên nhiều lần.
Vận chuyển và cất giữ số lượng lớn
Thùng gỗ xếp chồng cao trên xe dễ trượt, va góc. Nên dặn xưởng xếp thùng úp nắp vào trong, chằng dây chắc, che bạt nếu đi đường dài hoặc trời mưa. Gỗ ướt mưa trên đường là gỗ sẽ co giãn lại sau đó.
Về tới trại, cất thùng chưa dùng ở chỗ khô, thoáng, có mái, kê cao khỏi mặt đất. Thùng chồng sát nhau trong góc ẩm lâu ngày dễ mốc, dễ mọt, và đôi khi thành chỗ cho kiến, chuột làm tổ.
Đánh số thùng ngay khi nhận. Mỗi lô, mỗi đợt có ký hiệu riêng. Khi phát hiện lỗi về sau, biết ngay thùng thuộc đợt nào để làm việc với xưởng.
Không cần dùng hết ngay. Nhiều trại đặt dư một ít thùng để sẵn cho mùa tách, hoặc thay thùng hỏng. Chi phí cất giữ nhỏ hơn nhiều so với cảnh đàn sẵn sàng tách mà không có thùng.
Lỗi hay gặp khi đặt thùng hàng loạt
Đặt theo lời tả. Không có thùng mẫu, mỗi người hiểu một kiểu.
Không ghi mức lệch lắp lẫn. Thùng từng cái đẹp nhưng tầng không đổi qua lại được.
Ép xưởng làm quá gấp. Làm gấp thì gỗ chưa đủ khô, lỗi co ngót xuất hiện sau.
Trả hết tiền trước. Mất đòn bẩy khi có lỗi; nên trả theo đợt nghiệm thu.
Một lần nhận cả lô. Lỗi phát hiện muộn thì cả lô cùng lỗi; chia đợt an toàn hơn.
Đổi xưởng giữa chừng. Hai xưởng khó làm đồng cỡ tuyệt đối; nếu đổi thì đưa thùng mẫu cho xưởng mới.
Chỉ kiểm thùng xếp trên. Thùng đẹp thường được xếp ra ngoài.
Quên phụ kiện. Tới lúc tách đàn mới phát hiện thiếu lưới bịt cửa, chặn nắp.
Không hỏi gỗ lấy từ đâu. Đợt sau dùng gỗ khác mà không báo.
Cất thùng chỗ ẩm. Thùng mới mốc, cong trước khi dùng.
Không giữ chứng từ. Khi có tranh chấp không có gì để đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Nên đặt bao nhiêu thùng một lần?
Tuỳ kế hoạch tách đàn của trại trong một hai mùa tới, cộng thêm một ít dự phòng. Đặt quá nhiều thì vốn đọng và thùng cất lâu có thể xuống cấp.
Có nên đặt nhiều xưởng làm cùng lúc cho nhanh?
Chỉ nên khi mỗi xưởng có một thùng mẫu và thoả thuận chung về mức lệch lắp lẫn. Tốt nhất vẫn là một xưởng, chia đợt.
Làm sao biết xưởng có làm thùng ong được không?
Hỏi xưởng đã làm thùng ong cho ai, có thể xem thùng đang nuôi đàn ở đâu. Đặt vài thùng thử trước khi đặt loạt.
Thùng lô sau khác lô trước thì xử lý sao?
So với thùng mẫu đã chốt và thoả thuận đã ghi. Nếu lệch so với mẫu thì có cơ sở yêu cầu sửa hoặc đổi.
Có cần thoả thuận bằng giấy với xưởng quen không?
Nên có, dù chỉ là tin nhắn ghi đủ các điểm chính. Quen nhau càng nên rõ ràng để giữ được quan hệ lâu dài.
Thùng chưa dùng cất được bao lâu?
Cất khô, thoáng, có mái thì giữ được lâu. Nhưng vẫn nên kiểm định kỳ xem có mọt, mốc, côn trùng làm tổ không.
