Mua keo ong dú thì cần biết bốn thứ: nguồn ở trại nào, đang ở dạng thô hay đã làm sạch, lẫn bao nhiêu sáp và vụn tổ, được cất ra sao. Còn mọi lời hứa “keo chữa viêm họng, chữa dạ dày, chữa ung thư” thì bỏ ngoài tai. Keo ong dú là một sản phẩm phụ của tổ; muốn dùng cho sức khoẻ thì hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Ở nhiều vùng quê miền Tây, miền Đông, người nuôi ong dú cạo keo ở miệng ống, ở vách hộp, vo thành cục để dành. Có người cho, có người bán. Cục keo cầm lên dính tay, mùi nhựa cây hăng hăng, màu nâu đen. Nhìn cục nào cũng na ná nhau, nên người mua dễ trả tiền cho sáp, cho vụn gỗ, cho xác ong mà không biết.
Keo ong dú thật ra là gì
Ong dú đi lấy nhựa từ vỏ cây, chồi non, vết thương trên thân cây. Nó đem về trộn với sáp do chính nó tiết ra, tạo thành một thứ vật liệu dẻo để xây ống ra vào, trét kín khe hộp, làm vách bình mật bình phấn. Dân nuôi gọi chung là keo. Người làm khoa học gọi phần trộn sáp và nhựa này là cerumen, tức sáp keo.
Vì vậy keo ong dú gần như luôn lẫn sáp. Khác với keo ong mật, nơi người ta có thể dùng tấm lưới đặt trên tổ để ong trét keo vào rồi gỡ ra khá sạch, keo ong dú thường được cạo từ ống miệng tổ, từ vách hộp, từ khe nắp. Cạo ẩu thì dính cả gỗ mục, xác ong, phân ong.
Màu keo phụ thuộc cây quanh trại. Gần rừng tràm, rừng dầu thì keo sẫm, mùi nhựa đậm. Vườn cây ăn trái thì keo có khi nâu đỏ, mùi nhẹ hơn. Không có màu chuẩn, nên đừng tin người bán nói “keo xịn phải đen bóng”.
Điều người mua cần nhớ: keo ong dú lấy được rất ít mỗi hộp. Lấy hết keo thì đàn phải bỏ công làm lại, có khi để hở khe cho kiến, ruồi lính đen vào. Trại tử tế chỉ cạo phần thừa. Nơi nào bán keo ong dú hàng chục ký mỗi lần thì nên hỏi thêm họ gom từ đâu.
Checklist trước khi mua keo ong dú
Hỏi tên trại, vùng nuôi. Nói được trại ở xã nào, nuôi bao nhiêu hộp là dấu hiệu tốt. “Keo rừng” chung chung thì chưa đủ.
Hỏi keo của ong gì. Keo ong mật và keo ong dú khác nhau về độ lẫn sáp và mùi. Người bán phải nói rõ.
Hỏi dạng thô hay đã làm sạch. Thô thì rẻ công hơn nhưng lẫn nhiều. Làm sạch thì đã nhặt vụn, có khi đã nấu lọc.
Xin ảnh cắt đôi cục keo. Mặt cắt cho thấy bên trong có lẫn đất, gỗ, xác ong hay không.
Hỏi cạo từ đâu. Từ miệng ống, nắp hộp, hay cả vách hộp cũ. Cạo vách hộp cũ dễ lẫn gỗ mục.
Hỏi thời gian cạo. Keo mới mùi rõ, còn dẻo. Keo để lâu cứng lại, mùi nhạt.
Hỏi cách cất. Túi kín, hũ kín, nơi mát. Để chung với dầu hôi, xăng, thuốc diệt côn trùng là hỏng.
Hỏi trại có phun thuốc gần đó không. Keo lấy từ nhựa cây quanh trại. Người bán thật thà sẽ nói về vườn xung quanh.
Hỏi về đóng gói khi gửi. Keo dính, gặp nóng chảy mềm, cần túi kép hoặc hũ có nắp.
Hỏi chính sách đổi trả. Hỏi rõ trước khi đặt: nhận về thấy lẫn đất, có mùi lạ thì xử lý thế nào.
Hỏi họ nói gì về công dụng. Người nói “chữa bệnh” là người cần né. Người nói “hỏi bác sĩ trước khi dùng” mới đáng tin.
Lời hứa chữa bệnh: lý do số một để dừng mua
Keo ong, cả của ong mật lẫn ong dú, được giới khoa học nghiên cứu khá nhiều. Nhưng có nghiên cứu không có nghĩa là một cục keo mua ở chợ chữa được bệnh. Thành phần keo thay đổi theo cây, theo mùa, theo cách cạo, cách ngâm. Không ai biết cục keo đó có gì, bao nhiêu.
Người bán hứa chữa bệnh thường đi kèm thêm vài dấu hiệu: giá cao bất thường, kể chuyện người này người kia khỏi bệnh, giục mua nhiều. Gặp kiểu đó thì dừng. Dù keo của họ có thật, cách họ bán cũng đã cho thấy họ sẵn sàng nói quá.
Keo ong cũng không phải món ai dùng cũng an toàn. Có người bị kích ứng da khi bôi, có người dị ứng. Người đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ thì càng không nên tự dùng. Muốn dùng keo vào việc gì liên quan sức khoẻ, mang cục keo hoặc nói nguồn cho bác sĩ, dược sĩ, rồi làm theo lời họ.
Nhiều người mua keo ong dú không phải để uống mà để làm việc khác: trét khe hộp ong, dụ đàn vào hộp mới, làm đồ thủ công. Với nhu cầu đó, mình chỉ cần keo sạch, đúng nguồn, không cần lời hứa nào cả.
Nhận keo ong dú về: kiểm gì, cất thế nào
Mở gói xem tổng thể. Cục keo có còn nguyên, túi có rách, có dính bẩn bên ngoài không.
Ngửi mùi. Mùi nhựa cây, hơi hăng, hơi thơm là bình thường. Mùi dầu, mùi thuốc, mùi mốc thì chụp ảnh báo người bán.
Bẻ thử một mẩu. Keo nguội thì cứng giòn, ấm tay thì dẻo. Bên trong có lẫn đất cát nhiều là hàng ẩu.
Nhìn kỹ vụn lẫn. Vài sợi gỗ, xác ong nhỏ là bình thường với keo thô. Nhiều quá thì mình trả tiền cho rác.
Cân lại nếu mua theo ký. Keo nặng hơn mình tưởng vì lẫn sáp. Cân lại cho chắc đúng số lượng.
Cất trong hũ kín. Keo dính, để túi mỏng dễ dính bết vào đồ khác.
Để nơi mát, tránh nắng. Nắng làm keo chảy mềm, dính lên nhau thành một khối.
Có thể để ngăn mát. Ngăn mát giữ keo cứng, dễ cắt nhỏ khi cần dùng.
Không để gần thực phẩm mở nắp. Mùi keo ám sang đồ ăn khác.
Ghi ngày, ghi nguồn lên hũ. Mua nhiều nơi thì sau này còn biết hũ nào của ai.
Xa tầm tay trẻ nhỏ. Keo dính tay, trẻ cho vào miệng là chuyện dễ xảy ra.
Mua ở đâu và nói gì với người bán
Trại ong dú gần nhà. Đến tận nơi, nhìn hộp ong, thấy keo đang ở miệng ống. Đây là cách chắc nhất.
Người quen nuôi ong. Nói rõ mình cần bao nhiêu để họ chỉ cạo phần thừa, không làm yếu đàn.
Cửa hàng lấy hàng từ trại. Hỏi tên trại gốc. Cửa hàng Shop Ong Dú lấy hàng từ Trại Ong Quý – Aron Bee ở Trảng Bàng, Tây Ninh; keo không phải hàng niêm yết thường trực nên cần thì hỏi trước đợt.
Hội nhóm trên mạng. Xin ảnh tại trại, mua lượng nhỏ trước.
Nói rõ mục đích. Mua để mồi hộp ong, để làm đồ thủ công hay để nhờ dược sĩ tư vấn. Mục đích khác thì mức độ sạch cần khác.
Hỏi phần thô hay phần đã nhặt. Phần đã nhặt sạch tốn công hơn nên giá cao hơn là hợp lý.
Đặt theo lượng nhỏ. Keo ong dú lấy được ít, đặt nhỏ dễ có hàng hơn.
Đừng giục người bán. Giục là họ cạo vội, cạo cả vách hộp cũ.
Không mua kèm lời hứa. Người bán tặng kèm “công thức chữa bệnh” là dấu hiệu nên đi chỗ khác.
Thanh toán rõ ràng. Chuyển khoản có nội dung đơn hàng, giữ lại tin nhắn trao đổi.
Hỏi gửi thế nào khi nắng nóng. Keo chảy mềm trên đường thì dính hết bao bì.
Câu hỏi thường gặp
Keo ong dú và keo ong mật khác nhau thế nào khi mua?
Keo ong dú thường lẫn nhiều sáp hơn vì ong dú trộn nhựa cây với sáp để xây tổ. Keo ong mật có thể thu khá sạch bằng tấm lưới đặt trên tổ. Vì vậy cùng một cục, keo ong dú thường mềm dẻo hơn và cần hỏi kỹ về độ sạch.
Keo ong dú để được bao lâu?
Cất kín, nơi mát, tránh nắng thì keo để được khá lâu vì bản thân nhựa cây khó hư. Theo thời gian keo cứng lại, mùi nhạt dần. Thấy mốc, mùi lạ thì không dùng.
Có nên tự ngâm keo ong dú với rượu để uống?
Không nên tự làm rồi uống. Nồng độ, liều dùng, người nào dùng được đều cần bác sĩ hoặc dược sĩ quyết định. Keo ong có thể gây dị ứng ở một số người.
Keo ong dú màu đen bóng có phải loại tốt nhất?
Không hẳn. Màu keo phụ thuộc cây quanh trại, có nơi keo nâu đỏ, có nơi đen. Màu không nói lên độ sạch hay độ tốt; mặt cắt bên trong mới cho biết keo có lẫn nhiều tạp hay không.
Mua keo ong dú để dụ ong vào hộp mới có được không?
Được, đây là cách nhiều người nuôi vẫn làm: trét chút keo, sáp ong dú quanh miệng hộp để hộp có mùi tổ. Chỉ cần keo sạch, không dính dầu hay thuốc. Cách đặt hộp, dụ đàn thì xem thêm hướng dẫn nuôi.
