Khi đặt thợ đóng thùng ong dú theo yêu cầu, cần dặn rõ: kích thước lòng chứ không phải kích thước ngoài, độ dày ván, gỗ khô và không mùi, mặt trong để mộc, lỗ cửa đúng cỡ và đúng chỗ, mặt tiếp giáp giữa các tầng phẳng khít, không có đinh lòi vào trong. Cách chắc nhất là đưa thợ một thùng mẫu đã nuôi đàn khoẻ.
Thợ đóng tủ giỏi chưa chắc đóng thùng ong đúng. Không phải vì tay nghề, mà vì thợ quen làm đồ cho người: tủ cần mặt trong láng bóng, cần sơn phủ cho đẹp, cần đo theo kích thước ngoài để vừa góc nhà. Thùng ong cần ngược lại ở gần như mọi điểm. Không dặn trước, thợ sẽ làm theo thói quen, và thói quen đó không hợp với ong.
Bài này liệt kê những chi tiết cần dặn, giải thích vì sao để mình nói cho thợ hiểu, và cách nghiệm thu khi nhận.
Danh sách dặn thợ, theo thứ tự quan trọng
Kích thước lòng. Ghi rõ dài, rộng, cao của lòng từng tầng; nói thẳng "đây là kích thước bên trong".
Độ dày ván. Ghi con số cho vách, đáy, nắp; dặn không bào mỏng hơn.
Gỗ khô. Chỉ dùng gỗ đã sấy hoặc phơi khô; không dùng ván vừa xẻ.
Gỗ không mùi nồng. Không dùng gỗ có tinh dầu mạnh, gỗ tẩm chống mối, gỗ tái chế có lớp phủ.
Mặt trong để mộc. Không sơn, không vecni, không chà bóng quá láng.
Lỗ cửa. Đường kính, vị trí, mép lỗ nhẵn; hoặc dặn để trống cho mình tự khoét.
Mặt tiếp giáp. Hai mặt chạm nhau giữa các tầng, giữa nắp và thân phải phẳng, đặt lên không cập kênh.
Lắp lẫn. Nếu đóng nhiều thùng, các tầng và nắp phải đổi qua lại được.
Cách ghép. Ưu tiên mộng hoặc vít; nếu đóng đinh thì đinh không lòi vào trong.
Keo dán. Nếu dùng keo thì loại gốc nước, ít mùi, để khô hẳn trước khi giao.
Tay cầm và chặn nắp. Hai thanh cầm hai bên, chỗ buộc dây hoặc chốt chặn nắp.
Mặt ngoài. Để mộc hay sơn màu sáng gốc nước; nói rõ để thợ không tự ý phủ dầu bóng.
Vì sao phải nói kích thước lòng?
Thợ mộc quen đo bên ngoài, vì đồ gỗ thường phải vừa với một chỗ đặt. Nhưng ong sống bên trong. Cùng một kích thước ngoài, ván dày hai phân và ván dày ba phân cho ra hai cái lòng thùng chênh nhau đáng kể mỗi chiều.
Chuyện này thành vấn đề lớn khi mình đã có sẵn thùng và muốn đóng thêm tầng nối. Tầng mới phải có lòng trùng khớp với lòng thùng cũ, nếu không, mép tầng chìa ra hoặc thụt vào, tạo gờ cho ruồi, kiến nấp, hoặc tạo khe hở.
Cách nói cho thợ dễ hiểu nhất là cầm thước đặt vào trong thùng mẫu, đọc từng con số, rồi ghi vào giấy kèm chữ "lòng". Hoặc tốt hơn nữa là để lại thùng mẫu cho thợ giữ.
Nếu đàn gốc của bà con là tổ giống mua từ cửa hàng Shop Ong Dú, lấy chính thùng đi kèm đàn làm thùng mẫu là cách đơn giản để các thùng sau cùng cỡ với nó.
Lỗ cửa và mặt trong: hai chỗ thợ hay làm theo thói quen
Lỗ cửa thùng ong dú nhỏ hơn nhiều so với hình dung của người chưa nuôi. Thợ thấy lỗ nhỏ quá, sợ ong không ra vào được, hay tự ý khoét rộng hơn. Lỗ rộng thì ong phải tốn công đắp keo thu nhỏ, và trong lúc đó kẻ hại dễ vào. Nên nói rõ cỡ lỗ, hoặc dặn để trống cho mình tự khoét.
Vị trí lỗ cửa cũng cần dặn. Nhiều người nuôi đặt lỗ ở mặt trước, ở khoảng thấp của tầng dưới, nơi gần tầng con. Đặt lỗ ở tầng trên, tức tầng mật, thì đường ra vào của ong sẽ đi xuyên qua đúng chỗ mình định lấy mật, mỗi lần nhấc tầng là phá luôn lối đi của đàn.
Mặt trong thùng: thợ quen làm đồ đẹp sẽ bào láng, chà nhám mịn, thậm chí quét một lớp dầu bóng. Với thùng ong, mặt hơi nhám tự nhiên giúp ong bám keo tốt hơn. Dặn thợ: bên trong chỉ cần phẳng, sạch mùn, không phủ gì.
Đinh vít cũng vậy. Thợ chọn đinh theo thói quen có khi dài quá, mũi đinh lòi vào lòng thùng. Không gây hại ngay, nhưng làm vướng khi thao tác và là chỗ khó làm sạch.
Nghiệm thu khi nhận thùng đặt làm
So với thùng mẫu. Đặt cạnh nhau, so từng chi tiết.
Đo lòng. Đo đủ ba chiều, mỗi tầng.
Đo ván. Đo ở mép vách, mép nắp.
Thử lắp lẫn. Đổi tầng, đổi nắp giữa các thùng, xoay bốn chiều.
Soi khe. Đèn pin trong lòng thùng, chỗ tối, nhìn ánh sáng lọt.
Ngửi mùi. Không mùi keo, mùi dầu, mùi sơn.
Kiểm mặt trong. Không sơn, không đinh lòi.
Kiểm lỗ cửa. Đúng cỡ, đúng chỗ, mép nhẵn.
Kiểm tay cầm, chặn nắp. Chắc tay, không lung lay.
Để thoáng vài ngày, kiểm lại. Gỗ chưa đủ khô sẽ lộ khe sau vài ngày.
Ghi lại lỗi. Chụp ảnh, ghi số thùng, báo thợ một lần đầy đủ.
Lỗi hay gặp khi đặt thợ
Chỉ tả bằng miệng. Không có giấy, không có mẫu, mỗi bên nhớ một kiểu.
Đưa kích thước ngoài. Lòng thùng nhỏ hơn dự tính.
Không dặn độ khô gỗ. Thợ dùng gỗ có sẵn trong xưởng, có khi là gỗ mới xẻ.
Để thợ tự chọn gỗ. Thợ chọn gỗ đẹp mắt, có khi là gỗ có mùi.
Không dặn mặt trong. Thợ chà láng, phủ dầu theo thói quen.
Không dặn lỗ cửa. Thợ khoét to hoặc khoét sai chỗ.
Đặt một lần nhiều thùng. Chưa thử một thùng mà đặt cả chục thì cùng lỗi cả chục.
Hối thúc quá gấp. Gỗ chưa kịp khô, ghép vội.
Không hẹn ngày nghiệm thu. Nhận thùng mà không kiểm, lỗi phát hiện khi đàn đã vào.
Trả hết tiền trước. Có lỗi khó yêu cầu sửa; nên trả phần còn lại sau khi nghiệm thu.
Không giữ thùng mẫu. Lần sau đặt lại không có gì để đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Thợ mộc ở quê có đóng thùng ong dú được không?
Được, nếu dặn kỹ và có thùng mẫu. Nhiều trại ong dú dùng thùng do thợ địa phương đóng, chỉ cần làm vài thùng thử trước.
Nên đưa bản vẽ hay thùng mẫu cho thợ?
Thùng mẫu tốt hơn. Bản vẽ dễ hiểu sai, còn thùng mẫu thì thợ cầm, đo, nhìn trực tiếp.
Có cần dặn thợ chà nhám mặt trong không?
Chỉ cần sạch mùn, không có dằm. Không cần chà quá láng vì mặt hơi nhám giúp ong bám keo tốt.
Đóng thùng ong dú bằng đinh có được không?
Được, nhưng đinh trơn lâu ngày dễ lỏng khi gỗ co giãn. Vít hoặc ghép mộng bền hơn, và nhớ chọn chiều dài không lòi vào trong.
Làm sao biết thợ dùng đúng gỗ đã dặn?
Hỏi xem gỗ trước khi làm, có thể đánh dấu tấm ván. Khi nhận, so màu, vân, cân nặng với thùng mẫu.
Thợ làm sai kích thước thì xử lý sao?
Đối chiếu với giấy dặn và thùng mẫu. Sai nhỏ có thể sửa, sai lớn ảnh hưởng tới việc lắp lẫn thì yêu cầu làm lại.
