Nếu chỉ nuôi dăm ba đàn, nhà sẵn gỗ khô và biết cầm cưa bào thì tự đóng thùng ong dú là được, miễn đóng đúng cỡ lòng và đủ dày. Còn khi cần từ chục thùng trở lên, cần các thùng giống hệt nhau để lắp lẫn nắp, hoặc mới nuôi chưa biết thùng thế nào là đúng, thì mua thùng làm sẵn của nơi đã đóng quen tay thường rẻ hơn khi tính cả công lẫn rủi ro hỏng đàn.
Chuyện hay gặp ở các vườn: anh chủ nhà có mấy tấm ván tràm dư sau đợt sửa chuồng, nghĩ bụng "đóng cái hộp thì khó gì". Đóng xong thùng thứ nhất mất nguyên buổi chiều, thùng thứ hai lệch nắp nửa phân, tới thùng thứ ba thì gỗ hết. Không phải tự đóng là dở, mà là phép tính bị bỏ sót mấy khoản.
Bài này bày đủ các khoản đó ra để bà con tự cân: tiền gỗ, tiền công, độ chuẩn, độ bền, và những trường hợp mà chọn sai một bên là mất cả đàn ong chứ không chỉ mất cái thùng.
Tự đóng thùng ong dú thật ra tốn những gì?
Người ta hay chỉ tính tiền gỗ. Tấm ván có sẵn trong nhà thì coi như không mất đồng nào, nên tự đóng nghe rất hời. Nhưng một cái thùng ong dú đúng nghĩa không phải cái hộp đựng đồ: nó phải kín khe, nắp khít, ván đủ dày để giữ nhiệt, lỗ cửa đúng cỡ, mặt trong không còn mùi lạ. Mỗi yêu cầu đó là thêm một khâu cưa, bào, đo lại.
Khoản thứ hai là công. Người quen tay với máy cưa bàn có thể ra vài thùng mỗi buổi. Người làm bằng cưa tay, đục tay thì một thùng có khi hết nửa ngày, chưa kể lúc cưa lệch phải làm lại. Nếu buổi đó lẽ ra đi làm thuê hay chăm vườn thì công ấy là tiền thật, chỉ là không ai ghi sổ.
Khoản thứ ba là dụng cụ. Thước ê-ke, máy khoan có mũi khoét lỗ, kẹp gỗ, giấy nhám. Nhà nào có sẵn thì không tính, nhà nào phải sắm riêng để đóng ba cái thùng thì phép tính đổi chiều ngay.
Khoản thứ tư ít ai nghĩ tới: rủi ro đóng sai. Thùng hở khe thì kiến, ruồi nhỏ lọt vào; ván mỏng thì trưa nắng thùng hầm như lò; gỗ còn tươi thì vài tháng sau co lại, nắp vênh. Đàn ong là thứ đắt nhất trong cả câu chuyện, thùng hỏng mà đàn bỏ đi thì số tiền tiết kiệm được từ cái thùng chẳng thấm vào đâu.
Nói vậy không phải để can bà con đừng tự làm. Người khéo tay, có gỗ tốt, chịu khó đo theo một thùng mẫu chuẩn thì tự đóng vừa rẻ vừa vui. Chỉ cần tính đủ bốn khoản trên trước khi quyết.
Khi nào nên tự đóng thùng ong dú?
Nuôi ít đàn, không vội. Dăm ba thùng, làm dần trong mùa mưa rảnh tay thì tự đóng rất hợp, sai đâu sửa đó mà không ảnh hưởng nhiều.
Nhà sẵn gỗ khô, không mùi. Ván đã phơi lâu, không phải gỗ tẩm thuốc chống mối, không phải gỗ có tinh dầu nồng thì dùng được; gỗ tươi mới xẻ thì để khô thêm đã.
Có máy cưa, máy khoan. Đường cắt thẳng, góc vuông là điều kiện để nắp khít; làm toàn bằng tay thì khó đạt độ kín ong cần.
Có một thùng mẫu để đo theo. Đóng theo một thùng đang có đàn sống khoẻ thì gần như chắc đúng cỡ; đóng theo trí nhớ hay theo hình trên mạng thì dễ lệch.
Muốn thử thiết kế riêng. Thêm tầng mật, đổi chỗ lỗ cửa, làm nắp có bản lề… tự đóng cho phép thử mà không phải đặt thợ nhiều lần.
Vùng xa, mua thùng phải chở xa. Thùng gỗ cồng kềnh, chở xa tốn công; ở chỗ khó mua thì tự làm theo mẫu chuẩn là lựa chọn hợp lý.
Đã nuôi qua vài mùa. Người đã thấy đàn ong sống trong thùng thế nào sẽ biết chỗ nào phải kín, chỗ nào được phép thô, nên đóng ít sai hơn người mới.
Làm cùng con cháu cho vui. Đóng thùng là việc tay chân dễ chịu, có cái thú riêng; khi niềm vui là một phần mục đích thì công bỏ ra không còn là chi phí.
Gỗ tận dụng phải kiểm kỹ. Ván cũ từ đồ đạc, cốp pha, pallet hàng hay bị dính sơn, dầu, hoá chất; không rõ nguồn gốc thì đừng dùng cho mặt trong.
Không dùng gỗ ép làm thân. Ván ép, ván dăm gặp ẩm dễ phồng, lớp keo có mùi; ong sống trong thùng nhiều năm nên chọn ván gỗ tự nhiên.
Làm thử một thùng trước. Đóng một cái, cho đàn vào hoặc so với thùng mẫu, thấy ổn rồi mới làm loạt; tránh làm mười cái cùng sai một chỗ.
Khi nào nên mua thùng làm sẵn?
Người mới nuôi lần đầu. Chưa biết thùng đúng là thùng thế nào thì mua một thùng chuẩn trước, vừa nuôi vừa học, sau này có cái để đo theo.
Cần nhiều thùng đồng cỡ. Từ chục thùng trở lên, thùng giống hệt nhau thì nắp, tầng lắp lẫn được, tách đàn hay thay nắp hỏng đều nhanh.
Không có máy móc. Đi mua cưa, khoan chỉ để đóng vài thùng thường đắt hơn mua luôn thùng làm sẵn.
Đang vào mùa tách đàn. Đàn sẵn sàng tách mà thùng chưa có thì lỡ thời điểm; mua sẵn để chủ động lịch.
Nhận tổ giống mới. Đàn mua về nên vào thùng đúng cỡ ngay từ đầu; thùng tự đóng vội trong hai ngày thường là thùng có lỗi.
Muốn thùng có tầng mật. Thùng chia tầng cần độ chính xác cao ở mặt tiếp giáp, thợ quen làm sẽ khít hơn người tự làm lần đầu.
Không có chỗ phơi gỗ. Gỗ phải khô thật mới đóng được; nhà chật, không có chỗ để ván vài tuần thì mua thùng từ gỗ đã sấy khô.
Ở phố, ở chung cư. Cưa bào ồn, bụi, không phải nhà nào cũng làm được; mua sẵn đỡ phiền hàng xóm.
Thời gian rảnh ít. Người đi làm cả ngày thì công đóng thùng nên để dành chăm đàn; mua thùng là mua lại thời gian.
Muốn có bảo hành. Nơi bán đàng hoàng thường nhận đổi thùng nứt, vênh trong thời gian đầu; tự đóng thì sai đâu tự chịu đó.
Hỏi kỹ trước khi đặt. Mua thùng sẵn vẫn phải hỏi loại gỗ, độ dày ván, kích thước lòng, có xử lý gì không; đừng mua chỉ vì thùng trông đẹp.
Phương án lai: mua một thùng chuẩn, tự đóng phần còn lại
Nhiều người nuôi lâu năm đi đúng con đường này. Họ mua một hai thùng chuẩn của nơi đã làm quen, cho đàn vào nuôi, theo dõi vài tháng. Đàn sống khoẻ, mật đầy bình thì cái thùng đó trở thành khuôn mẫu.
Từ thùng mẫu, họ đo kích thước lòng, độ dày ván, vị trí và cỡ lỗ cửa, cách làm nắp, rồi tự đóng hoặc đưa thợ mộc quen ở xóm làm theo. Thợ có mẫu cầm trong tay thì làm ra đúng hơn hẳn so với nghe tả bằng lời.
Cách này giữ được cái lợi của cả hai bên: có sẵn một chuẩn đã được chính đàn ong kiểm chứng, mà phần lớn thùng sau vẫn rẻ nhờ tự làm. Cái giá phải trả là kiên nhẫn chờ vài tháng trước khi nhân rộng.
Nếu bà con lấy tổ giống ở cửa hàng Shop Ong Dú, cứ hỏi luôn đàn đang ở thùng cỡ nào để đóng thêm thùng cùng cỡ khi tách đàn sau này. Đàn quen kiểu thùng nào thì giữ kiểu đó là đỡ một biến số.
Những lỗi hay gặp khi tự đóng thùng lần đầu
Đo kích thước ngoài thay vì lòng. Ván dày hai phân thì lòng thùng nhỏ hơn ngoài bốn phân mỗi chiều; đàn ong sống trong lòng, nên luôn tính theo lòng.
Dùng gỗ còn ướt. Gỗ tươi đóng xong vài tuần co lại, mối ghép hở ra, nắp vênh; kiến và ruồi nhỏ theo khe vào.
Ván quá mỏng. Ván mỏng tiết kiệm gỗ nhưng trưa nắng nóng nhanh, đêm lạnh nhanh; đàn phải tốn sức giữ nhiệt.
Lỗ cửa khoét to. Cửa to thì ong phải đắp keo thu nhỏ lại, trong lúc đó kẻ thù dễ lọt vào; khoét nhỏ vừa đủ, ong sẽ tự đắp ống.
Đinh lòi vào trong. Mũi đinh, mũi vít lòi vào lòng thùng làm vướng tay khi thao tác và khó vệ sinh; chọn chiều dài đinh vừa với ván.
Keo dán còn mùi. Keo dung môi nồng có thể làm đàn khó chịu; dùng keo gốc nước và để khô hẳn, hoặc ghép mộng không keo.
Nắp đặt hờ, không chặn. Gió lớn, mèo nhảy, trẻ con tò mò đều có thể làm bật nắp; nắp cần vừa khít vừa có cách chặn.
Không chừa khe giữa tầng. Thùng nhiều tầng mà mặt tiếp giáp lồi lõm thì không bao giờ khít; phải bào phẳng hai mặt chạm nhau.
Sơn mặt trong. Mặt trong để mộc; ong tự phủ keo và sáp lên vách theo cách của chúng.
Quên chỗ cầm. Thùng không có tay nắm thì lúc chuyển đàn phải ôm cả thùng, dễ xóc mạnh; thêm hai thanh gỗ nhỏ hai bên là đủ.
Làm loạt khi chưa thử. Mười thùng cùng một lỗi tốn hơn nhiều so với một thùng thử bị sai; luôn thử một thùng trước.
Câu hỏi thường gặp
Tự đóng thùng ong dú có rẻ hơn mua không?
Rẻ hơn khi nhà sẵn gỗ khô, sẵn máy và công rảnh. Nếu phải mua gỗ lẻ, sắm thêm dụng cụ và tính công đi làm bị bỏ, phần chênh có khi không còn bao nhiêu.
Không biết nghề mộc có tự đóng được không?
Được, nhưng nên có một thùng mẫu để đo theo và làm thử một cái trước. Chỗ khó nhất là cắt thẳng góc để nắp khít, làm bằng tay hoàn toàn thì rất khó đạt.
Thùng tự đóng có cần xử lý gì trước khi cho ong vào?
Cần để gỗ khô hẳn, chà sạch mùn, phơi gió cho bay mùi keo nếu có dán. Không phun thuốc chống mối hay bất cứ hoá chất nào vào mặt trong.
Mua thùng sẵn nên hỏi người bán những gì?
Hỏi loại gỗ, gỗ đã sấy khô chưa, ván dày bao nhiêu, kích thước lòng, thùng hợp với loài ong nào và có đổi khi nứt vênh không. Người bán trả lời rõ ràng thường là người làm thùng có hiểu nghề.
Ván pallet có dùng đóng thùng ong dú được không?
Không nên nếu không rõ nguồn gốc. Pallet hàng xuất nhập khẩu có loại đã xử lý hoá chất, lại hay dính dầu nhớt, nên an toàn hơn là dùng gỗ biết rõ nguồn.
Có nên mua thùng rồi tự sửa lại cho vừa ý?
Được với chi tiết nhỏ như thêm tay cầm, chặn nắp. Còn đổi cỡ lòng hay khoét lại cửa thì nên đặt đúng từ đầu, sửa sau dễ làm hở mối ghép.
